Τάκης Μαύρος : Οι τέχνες και τα γράμματα στην Αργολίδα κατά τον Μεσαίωνα

Κατά τη διάρκεια της μεσαιωνικής της ιστορίας, η Αργολίδα δεν έχει να επιδείξει «διάνοιες» και ξεχωριστούς ανθρώπους των γραμμάτων. Μικροί κι ασήμαντοι οι περισσότεροι, μόλις κατόρθωσαν με τα γράμματα και την τέχνη τους να κρατήσουν τη συνέχεια της καλλιέργειας και του πολιτισμού στον τόπο τους, αλλά μ’ εκείνα τα λίγα ή πολλά που μας άφησαν μας επιτρέπουν σήμερα να υποστηρίζουμε ότι στην Αργολίδα ποτέ δεν έσβησε ο λύχνος της γνώσης, παρόλες τις σκλαβιές που η μια διαδεχόταν την άλλη. Κάτω από την πιο βάρβαρη ή την πιο ραφιναρισμένη δουλεία, ο βιβλιογράφος της Αργολίδας έβρισκε τον χρόνο και τον τρόπο ν’ αντιγράψει έναν κώδικα, ο ζωγράφος της να ιστορήσει τον τοίχο κάποιου ξωκκλησιού ή μοναστηριού, έτσι ώστε σήμερα να μπορούμε να βλέπουμε πόσο καλά γνώριζαν τη δουλειά τους, κι ακόμη πώς κι άλλοι, εξίσου καλοί τεχνίτες, δούλευαν κοντά τους, αλλά πού η Τύχη δεν κράτησε τα ονόματα τους.
        Γνωρίζουμε για μερικούς ότι «εδιδάχθησαν» τα ελληνικά γράμματα «εν Ναυπλίω», αλλά δεν γνωρίζουμε ακόμη ποιοι ήσαν εκείνοι που τα εδίδασκαν.
        Στην Αργολίδα δεν επικρατούσαν στο Μεσαίωνα οι συνθήκες εκείνες, που βλέπουμε να επικρατούν στα Επτάνησα, στην Ήπειρο, στην Κρήτη, στη Χίο, στην αντίστοιχη περίοδο. Πάντα στρατοκρατούμενη, η πλούσια σε γεωργικά προϊόντα περιοχή δεν δημιουργούσε τις κατάλληλες προϋποθέσεις ώστε να αναπτυχθούν οι «διάνοιες». Κι αν υπήρχε καμμία, θα έπρεπε να προσαρμοσθεί ή να εξαφανιστεί. Έτσι, αναγκαστικά ο αριθμός εκείνων που υπηρέτησαν τα γράμματα είναι όχι μόνο περιορισμένος, αλλά και δύσκολος ν’ ανευρεθεί, ανάμεσα σε σημειώσεις, παραπομπές, «θύμησες», και μισοσβυσμένες κτητορικές επιγραφές.
        Οι περισσότεροι είναι βιβλιογράφοι, υμνογράφοι, θρησκευτικοί συγγραφείς, νοτάριοι (: συμβολαιογράφοι), κληρικοί, οι οποίοι ασκούσαν παράλληλα και το επάγγελμα του διδασκάλου για λόγους βιοποριστικούς. Ένας μόνο εμφανίζεται ποιητής: ο [Μανώλης] Μπλέσσης, εφ’ όσον δεχόμεθα ότι είναι πρόσωπο ιστορικά πραγματικό, γιατί από μερικούς σύγχρονους ερευνητές αμφισβητείται η ύπαρξή του.
        Κανένας μουσικός, αν και θα έπρεπε ίσως σε μια περιοχή αναπτυγμένη οικονομικά όπως η Αργολίδα να υπήρχε κάποια μουσική παράδοση, θρησκευτική ή λαϊκή, έστω και ξένη. Ούτε ένας ντόπιος χορός. Μόνον από τους αγιογράφους γνωρίζουμε μερικά ονόματα, γνωστά και από το πολύτιμο έργο του Μ. Λαμπρυνίδη «Η Ναυπλία».
        Εδώ, προστίθενται όσα ονόματα και άλλα στοιχεία συνελέχθησαν, συμπληρουμένου του καταλόγου του Μ. Λαμπρυνίδου εν μέρει. Φυσικά, θα χρειαστεί πολλή ακόμα εργασία για να ολοκληρωθεί μια τέτοια προσπάθεια, της οποίας την επιτυχία η έλλειψη αρχείων κάνει προβληματική.

Α. ΥΜΝΟΓΡΑΦΟΙ, ΕΚΚΛΗΣΙΑΣΤΙΚΟΙ ΣΥΓΓΡΑΦΕΙΣ, ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΟΙ

Πέτρος ο επίσκοπος Άργους, ο Άγιος (855-925). Εκκλησιαστικός συγγραφεύς εις τον οποίον αποδίδονται πολλοί λόγοι, ύμνοι κλπ. [1].

Παγκράτιος ο Μοραΐτης. Το 1316/17 εργάζεται ως βιβλιογράφος στο μοναστήρι του Ιησού Χριστού (Μεταμόρφωσις) Παλαμηδίου (Καραθώνας ;) [2].

Μανδρίνος Μιχ. Απαντάται το 1443 ως «γραμματικός κάμαρης και κούρτης Ναυπλίου» (γραμματεύς δικαστηρίου) [3].

Αργίτης Ευστάχιος του Ιωάννου. Το 1459 ήτο «publicus notarius … et scriba cancellarie Nigropontis», και υπογράφει μαζί με άλλους ενετικό έγγραφο στη Σκιάθο [4].

Σουλιάρδος Μιχ., το 1489. «Ήτο φιλόπονος βιβλιογράφος πολλούς γράψας κώδικας, εις τους οποίους άλλοτε μεν λέγει εαυτόν Αργείον, άλλοτε δε Ναυπλιέα». Τον συναντούμε στην Κρήτη το 1475, στη Φλωρεντία το 1486 [5]. Το 1489 εργάζεται στην Αγία Μονή Ναυπλίου [6].

Μπούας Μερκούριος (αρχές του 16ου αι.). Γνωστός από τη στρατιωτική του κυρίως δράση, αλλά έχει γράψει και απομνημονεύματα. Παρά το πλευρόν των Γάλλων λαμβάνει μέρος στην πολιορκία και κατάληψη της Γένοβας το 1507. Ο ίδιος, στα απομνημονεύματά του, αποκαλεί εαυτόν Ναυπλιέα [7].

Ζυγομαλάς ή Σαγομαλάς Ιωάννης. Γεννήθηκε στο Ναύπλιο το 1489, όπου και παρακολούθησε εγκύκλια μαθήματα. Αργότερα, διδάσκει στην Ανδριανούπολη και Κωνσταντινούπολη το 1551 [8].

Ζυγομαλάς Θεοδόσιος. Γιος του προηγούμενου. Εργάστηκε ως αντιγραφεύς, κυρίως στην Κωνσταντινούπολη, όπου διετέλεσε πρωτονοτάριος του Πατριαρχείου. Προσέφερε πολύτιμον υλικόν εις τον Martin Crusius δια τη σύνταξιν της «Turcograecia», συνέγραψε πολιτικήν ιστορία της Κωνσταντινουπόλεως από του 1391-1578, καθώς και το Οδοιπορικό το καλούμενον «Δρομολόγιον» [9].

Ζυγομαλάς Σταμάτης. Αδελφός του προηγούμενου, νοτάριος κι αυτός στην Κωνσταντινούπολη.

Δαρμάριος Ανδρέας του Γεωργίου, ο Επιδαυριώτης. Το 1509 γράφει τον «Συμβουλευτικόν προς τον δεσπότην Θεόδωρον περί Πελοποννήσου, του Γ. Πλήθωνος, που περιέχεται στον Λαυρεντιανόν κώδικα plut. 56 [10]. Tο 1573, εις το Μανδρίλλιον της Ισπανίας (Μαδρίτη) γράφει κώδικα περιέχοντα το Πασχάλιον Χρονικόν [11], όπου δεν καθορίζεται αν ο Δαρμάριος κατήγετο εκ Λιμηράς, όπως αναγράφει ο Μ. Λαμπρυνίδης [12], αλλά απλώς αναφέρεται ως Επιδαυριώτης.

Μαλαξός Νικόλαος (1500-1594). Ήταν γιος ίσως του Σταυράκη Μαλαξού. Για τον Νικ. Μαλαξόν είναι γνωστό ότι ήταν μαθητής του σοφού Αντωνίου, μεγάλου ρήτορος της εκκλησίας του Ναυπλίου, της οποίας και πρωτοπαπάς διετέλεσε. Μετά την κατάληψη του Ναυπλίου (1540) κατέφυγε επί εικοσαετίαν στη Βενετία, και το 1572 μετέβη στην Κρήτη, όπου και πέθανε το 1594. Συνέγραψε εκκλησιαστικούς ύμνους, βίους Αγίων κλπ. [13]. Επίσης και θρηνητικόν κανόνα επί τη αλώσει του Ναυπλίου από τους Τούρκους [14].

Μαλαξός Μανουήλ του Δημητρίου, ίσως πρωτοξάδελφος του Νικολάου Μαλαξού. Μετά το 1540 εγκαθίσταται στη Θήβα, όπου ονομάζεται και νοτάριος. Συνέγραψε εκκλησιαστικά κυρίως συγγράμματα και μετέφερε στην απλή ελληνική διάλεκτο, το 1563, τον Νομοκανόνα (συλλογή νομικών εκκλησιαστικών διατάξεων) [15].

Μαλαξοί Γεώργιος, Μιχαήλ και Γρηγόριος. Όλοι Ναυπλιείς και εκκλησιαστικοί συγγραφείς [16].

Μαλαξός Γρηγόριος, αδελφός του Νικολάου. Τον συναντούμε επιμελητή και διορθωτή ελληνικών κειμένων και εκκλησιαστικών βιβλίων στη Βενετία μεταξύ του 1558 μέχρι το 1586.

Γεράσιμος Αγιοταφίτης. Μοναχός, παρεπιδημεί στα τέλη του 19ου αι. στην Αγία Μονή, και ασχολείται με την αντιγραφή κωδίκων [17].

Μανουήλ Χριστόφορος, αντιγραφεύς κωδίκων το 1578 [18].

Μητροφάνης ο Ρακενδύτης (1596). «Ο Νικόδημος Μεταξάς, ιεράρχης Κεφαλληνίας, είχε καγκελλάριον (: γραμματέα) τον Μητροφάνην, Ναυπλιέα λόγιον, μοναχόν και υμνογράφον της ακολουθίας του Αγ. Γερασίμου» [19].

Σαβογιάννης Ιάκωβος (1589). Διαπρέπει στις εξετάσεις της ιατρικής στο Πανεπιστήμιον της Πάντοβας [20].

Αλβέρτος Παύλος, την ίδια χρονολογία, διαπρεπής και αυτός φοιτητής του ιδίου Πανεπιστημίου [21].

Κανάκης και Ανδρέας Ρόση, πιθανώς αδελφοί, και αυτοί από το Ναύπλιο. Ο πρώτος εσπούδασε στη Ρώμη και έγινε καθολικός. Διέπρεψε ως καθηγητής της ελληνικής γλώσσης στο Πανεπιστήμιο της Σαπιέντζας, ο δε Ανδρέας διέπρεψεν ως διδάσκαλος στο Ελληνικό Σχολείο της Βενετίας το 1634-1639 [22].

Ιάκωβος Μάνος (Αργείος). Συντάσσει εγκώμιον υπέρ του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως Γαβριήλ το 1703. Εδημοσιεύθη υπό [του] Μανουήλ Γεδεών εις το υπ’ αυτού εκδοθέν «Αρχείον εκκλησιαστικής ιστορίας», τ. Α’, εν Κωνσταντινουπόλει 1911, σσ. 193-206 [23].

Γούναρης Χρύσανθος (18ος αι.;). «Διδάσκαλος του Παλαιού Άργους εκ της Πελοποννήσου», βιβλιογράφος. Έγραψε: «Θεοφυλάκτου Βουλγάρεως, Ερμηνεία εις το κατά Ματθαίον Ευαγγέλιον», κ.ά. [24].

Καπελαίτης Θεοδόσιος (1732-1749). «Εκ της δυστυχούς πόλεως Ναυπλίου». Αντιγραφεύς μουσικών κυρίως χειρογράφων, αλλά και άλλων κειμένων [25].

Περγαμηνός Θεοδόσιος (18ος αι.). Μοναχός και διδάσκαλος από το Ναύπλιον, ο οποίος διέμενε εις την μονήν Αγ. Ιωάννου Προδρόμου Μελέ, παρά το χωρίον Τσερνίτζα (Αρτεμισία) Αλαγωνίας [26].

Κατσαΐτης Πέτρος ο Μανταλάς.Βιβλιογράφος, μαρτυρούμενος Ναυπλιώτης, εκτός από το προσωνύμιο το οποίον υπάρχει ως περιοχή στο Κούτσι Ναυπλίας, και από το ότι ένας Πέτρος Κατσαΐτης συνέγραψε «θρήνον» για την κατάληψη του Ναυπλίου από τους Τούρκους το 1715, εφ’ όσον βέβαια πρόκειται περί του ιδίου προσώπου [27].

Βασαίος Ιακώβου Λιβεράλης, από το Ναύπλιο, καθολικός. Στις 27.7.718, στην Τεργέστη όπου είχε καταφύγει, ψηφίζεται από τον Κάρολο τον ΣΤ’ «κόνσολος δια τους Γραικούς». Απέθανε στις 23.6.1740, εις ηλικίαν 78 ετών (68 κατά τον Λαμπρυνίδη) και ενεταφιάσθη εις την εκκλησία του S. Giusto, όπου και το επιτάφιον [28]:

Liberalis Baseus Neapoli Peloponneso natus
Relapsa in captivitate Patra sonae Aqquilae Auspiciis
Huc Appulsus pro Graeciae et Scythiae nationibus
Vel annum 78 aeatis consulatum agens
Vera fide praeditus et pietate liber bis natus
Ates in polipolavit arcem pacem habens et patriam.
Dac. Kal. Jun. Ann. Sal. 1 7 4 0

Τηγανίτης Άγγελος. Αρχές του 18ου αι. «Ευπατρίδης» από το Άργος, διαπρέπει ως σύνδικος της εν Παταβίω Νομικής Ακαδημίας [29].

Ιγνάτιος Αργείος (Ιωάννης Κατσικογένης). Γραφεύς κατά τον 19ο αι. [30].

ΠΟΙΗΤΑΙ

Ένας και μοναδικός ποιητής αναφέρεται στην Αργολίδα κατά την περίοδο του Μεσαίωνα, εξ όσων είναι γνωστά εις τον γράφοντα. Πρόκειται περί του Μανώλη Μπλέσση, στρατιώτη στις τάξεις του Ενετικού στρατού, και καταγομένου από το Ναύπλιον, ή την Αργολίδα γενικότερα, δεδομένου ότι παρά το χωριό Πρίφτιανι υπήρχε μικροσυνοικισμός με το όνομα «Πλέσσια». Έγραψε το 1570 το ποίημα «La presa di Nicosia» («H κατάληψη της Λευκωσίας»), τον ίδιο χρόνο την Barzeletta [31], το 1571 «La presa de Margaritin», και ακόμα μια «Balzeletta» χωρίς χρονολογία [32].

ΑΓΙΟΓΡΑΦΟΙ

Οι κοινωνικές και πνευματικές συνθήκες που επικρατούσαν στην Αργολίδα στην υπ’ όψιν περίοδο, το μόνον είδος ζωγραφικής που ήταν δυνατόν να επιτρέψουν ήταν η θρησκευτική. Και πράγματι η τοιχογραφία έχει να επιδείξει σημαντικούς καλλιτέχνες.

Κακαβάδες. Μεγάλη οικογένεια αγιογράφων από το Ναύπλιο. Μέλη της ζωγραφίζουν από το 1565, ο Θεοδόσιος Κακαβάς τη μονή Ταξιαρχών στο Στεφάνι της Κορινθίας, μέχρι το 1628 ο Δημήτριος Κακαβάς το καθολικό της μονής Μαρδακίου στη Μεσσηνία.

Μόσχοι, Γεώργιος και Δημήτριος. Αγιογράφοι από το Ναύπλιο. Ζωγραφίζουν από το 1602 τη μονή Κούμπαρη Λακωνίας, μέχρι το 1638 τη μονή Αγίου Νικολάου Καρυάς Κυνουρίας.

Ανδρώνης Μανουήλ. Ιερεύς από το Ναύπλιο. Τοιχογράφησε το καθολικό της μονής Μεγάλου Σπηλαίου το 1653.

Οικονόμου Ιωάννης, ιερεύς αγιογράφος από το Άργος. Εζωγράφησε το 1704 φορητήν εικόνα στον Άγιο Δημήτριο Δαμαλά.

Νατάλιος. Αργείος (;). Επί εικόνος του Αγίου Ιωάννου στη Μονεμβασία διάβασε ο Κ. Γ. Ζησίου [33] την επιγραφή: «χειρ ΝΑΤ<Α>Λ:ΙΟΥ ΑΡ<ΓΕΙ>ΟΥ». Επειδή υπάρχει και δεύτερη εικόνα με υπογραφή του Ναταλίου και με χρονολογία ΑΨΗ’ (: 1708), ενδέχεται και η πρώτη να πρέπει να χρονολογηθεί από τότε.

Μάρκου Αντώνιος και Γεώργιος. Ο Γεώργιος Μάρκου ζωγραφίζει το καθολικό της μονής Φανερωμένης Σαλαμίνος το 1735, τη μονή Πετράκη το 1719, το ασκητήριο Πεντέλης το 1727.

Μπιτζής Ιωάννης. Το 1724 τοιχογραφεί τον ενοριακό ναό Αδαμίου.

Δημήτριος ιερομόναχος εξ Άργους (1750-1800). Αγιογράφος [34].

Καλαράς Ησαΐας (αρχές 19ου αι.), μοναχός στο Άργος, όπου διδάσκει τον Νικ. Σπηλιάδη. Ήτο αδελφός του Γεωργίου Καλαρά [35].

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Κυριακοπούλου Κωνστ., Αγίου Πέτρου επισκόπου Άργους, βίος και λόγοι. Εν Αθήναις 1976.
2. Σπ. Λάμπρου, Σύμμικτα, Βιβλιογράφοι, ΝΕ 17 (1923), 96-97.
3. Σπ. Λάμπρου, Ναυπλιακόν έγγραφον του οίκου Πουλομμάτη, ΝΕ 6 (1909) 275.
4. Κ. Σάθα, Μνημεία, V, 48.
5. Σπ. Λάμπρου, Σημειώματα περί αρχαίων ελληνικών επιγραφών εν Μεσαιωνικοίς κώδιξι και χειρογράφοις συλλογαίς εσπερίων λογίων, ΝΕ 2 (1905), 29.
6. Σπ. Λάμπρου, Ναυπλιακόν, ό.π., σ. 282.
7. Κ. Σάθα, Έλληνες στρατιώται και αναγέννησις της ελληνικής τακτικής, Εστία ΙΘ’ (1885), 468.
8. Σπ. Λάμπρου, Γεωργίου του Αιτωλού δύο στιχουργήματα, ΝΕ 9(1912), 253.
9. Περισσότερα περί της οικογενείας των Ιωάννου και Θεοδοσίου Ζυγομαλά παρά: Émile Legrand, Notice bibliographique sur Jean et Théodose Zygomalas, in Recueil de textes et de traductions publié par les Professeurs de l’École des langues orientales vivantes (VIIIe Congrès international des orientalistes tenu à Stockholm), Paris 1889, v. 2. Επίσης, Μ. Λάμπρυνίδου, «Η Ναυπλία», 1950, σ.86.
10. Σπ. Λάμπρου, Πλήθωνος συμβουλευτικός προς τον Δεσπότην Θεόδωρον περί της Πελοποννήσου, Παλαιολόγεια και Πελοποννησιακά τ. Δ’ (1930), 113-135.
11. Σπ. Λάμπρου, O μέγας χρονογράφος της Kωνσταντινουπόλεως, NE 14 (1917), 305-306.
12. Λαμπρυνίδης, Η Ναυπλία, ό,π., σ. 93.
13. Α. Πετρή, Νικόλαος Μαλαξός πρωτόπαπας Ναυπλίου, Πελοποννησιακά Γ’- Δ’ (1958-59), 343-347.
14. Επετηρίς Μεσαιωνικού Αρχείου Αακαδημίας Αθηνών τ. 8-9 (1958-59), σ. 57 κ.έ.
15. Λαμπρυνίδης, ό,π., σ. 87.
16. Αυτόθι
17. Γ. Χώρα, Η Αγία Μονή, σ. 116.
18. Αυτόθι, σ. 117.
19. Ηλ. Τσιτσέλη, Κεφαλληνιακά Σύμμεικτα τ. 2, σ. 269.
20. Λαμπρυνίδης, ό.π., σ. 88.
21. Αυτόθι
22. Αυτόθι
23. Δημ. Πασχάλη, Γαβριήλ ο Γ’, Πατριάρχης Κωνσταντινουπόλεως, 1702-1707, ΕΕΒΣ Ι΄ (1933), σ. 320.
24. Λίνου Πολίτη, Χειρόγραφα μοναστηριών Αιγαίου και Καλαβρύτων, Ελληνικά ΙΙ (1971), σ. 96.
25. Λίνου Πολίτη, Γκίνος ιερεύς και οικονόμος Πωγωνιανής, Ελληνικά 25 (1972), σ. 115.
26. Β.Δ. Πατριαρχέα, Δίπτυχον της Εθνεγερσίας, 1972, σ. 740.
27. Μιχ. Γ. Αδάμη, Κατάλογος των χειρογράφων της βιβλιοθήκης Παναγιώτου Γριτσάνη, αποκειμένης νυν εν τη ιερά Μητροπόλει Ζακύνθου, ΕΕΒΣ ΛΕ’ (1966-67), σ. 332.
28. ΔΙΕΕ, Περί του συνοικισμού των Γραικών εν Τεργέστη εκ των χειρογράφων του Χ. Φιλητά καθηγητού της Ιονίου Ακαδημίας και του Εθνικού Πανεπιστημίου, τ. 5 (1897), σσ. 370-371.
29. Σπ. Λάμπρου, Αντωνίου Στρατηγού, ανέκδοτα ποιήματα, ΝΕ 5 (1908), σ. 425 και σ. 440.
30. Σπ. Λάμπρου, Κατάλογος των κωδίκων της Ιστορικής και Εθνολογικής Εταιρείας, ΝΕ 8 (1911), σ. 86.
31. Κ. Σάθα, Μνημεία ΙΧ, 262-280 και VII, 236-261.
32. Κ. Σάθα, Μνημεία VIII, 466-470 και 460-465.
33. K.Γ. Ζησίου, Επιγραφές χριστιανικών χρόνων της Ελλάδος, Μονεμβασία, Βυζαντίς Α’, εν Αθήναις (1979), σ. 115.
34. Στ. Κουτίβα, Ιστορία του Ξυλοκάστρου (1962), σ. 89.
35. Παν. Χριστόπουλου, Σπηλιάδης και Καποδίστριας. Πελοποννησιακά (1979), σ. 250.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 21/12/1979].