Τάκης Μαύρος : Λαογραφικές μνήμες : Ο «Ντιρλαντάς»

Όλοι μας έχουμε γνωρίσει ή έχουμε ακούσει το Πασαλιμάνι, ένα από τα ωραιότερα, αν όχι το ωραιότερο σημείο του Πειραιά. Σήμερα, βέβαια, με τα γιοτ, τα κότερα και τα άλλα πλεούμενα πολυτελείας έχει πάρει έναν αέρα κοσμοπολίτικο, και δεν έχει πια τη μορφή που είχε άλλοτε. Τότε, δηλαδή, πριν 50-60 χρόνια, ήταν ένα μικρό γκρίζο λιμανάκι, πάντα βρώμικο, πάντα ήσυχο. Το χρησιμοποιούσαν συνήθως τα καΐκια, που μετέφεραν άμμο για τις οικοδομικές ανάγκες της καινούργιας πολιτείας, και καμιά φορά τα γριγρί.

Το Πασαλιμάνι το 1928 (αρχείο Τάκη Μαύρου). 

        Μικρά καΐκια, συφοριασμένα, γερασμένα σκαριά, γερασμένα αφεντικά, δεν άντεχαν πια τις μεγάλες θάλασσες και είχαν αυτοπεριοριστεί σε αυτές τις παρακατιανές δουλειές. Κουβαλούσαν άμμο από τη Βουλιαγμένη, που τότε θεωρείτο terra incognita, μέχρι το Πασαλιμάνι. Ιστιοφόρα με κάτι γκρίζα μισοκουρελιασμένα πανιά, γεμάτα μπαλώματα, έφταναν ως την είσοδο του λιμανιού, το Ρωσικό νοσοκομείο, που αργότερα ονομάστηκε Ναυτικό. Εκεί, ο αέρας έπεφτε, και τα σκάφη ακινητούσαν. Για να μπορέσουν να μπουν μέσα στο λιμάνι και να φτάσουνε στην αποβάθρα, έπρεπε να ρίξουν τη φελούκα και δύο ή περισσότεροι ναύτες με τα κουπιά πια να προσπαθήσουν να τραβήξουν το βαρυφορτωμένο καΐκι. Βαριά δουλειά, που την έκανε βαρύτερη η καλοκαιριάτικη λαύρα και η άπνοια.
        Για να ξεχάσουν τον κόπο οι ναύτες που κωπηλατούσαν τραγουδούσαν. Ένας έλεγε κάτι, και οι άλλοι το επαναλάμβαναν. Δεν θυμούμαι τι έλεγαν τα τραγουδάκια τους, αλλά όταν άκουσα για πρώτη φορά, πριν αρκετά χρόνια, στο ραδιόφωνο το γνωστό σε όλους «Ντιρλαντά», ο σκοπός μου φάνηκε γνώριμος, αλλά και πάλι δεν μπορούσα να προσδιορίσω πού τον είχα πρωτακούσει. Τώρα νομίζω πως πρέπει να ήταν από τότε που παιδί παρακολουθούσα από την παραλία το μαρτύριο των ναυτών κι άκουγα το τραγούδι τους. Αυτό το είδος τραγουδιού, κατά τη διάρκεια ομαδικής εργασίας, που φαίνεται ότι είναι τόσο παλιό όσο και η εργασία.
        Διάβαζα προ ημερών :

«…οίον ουν ειώθασι ναύται δράν ες καμάτων αμέλειαν,

τούτο κακείνοι δρώντες τας κώπας ανέφερον. Εις

μεν αυτοίς κελευστής ναυτικάς ήδεν ωδάς, οι δε

λοιποί καθάπερ χορός ομοφώνως εβόων».

Ίσως, λοιπόν, και ο «Ντιρλαντάς» να ήταν ένα από αυτά που «ο κελευστής ναυτικός ήδεν» και οι ναύται «εβόων».
        Αλλά αυτό το «Ντιρλαντά», τι είναι; Μήπως μια λέξη χρήσιμη μόνο γιατί με τη επανάληψή της βοηθιέται η μουσική διάρθρωση; Χωρίς δικό της νόημα, κάτι σαν το «τραλαλά, τραλαλά»;
        Νομίζω μάλλον όχι. Γιατί ένας Maistro Pierro Irlanda, capo di bombardieri βλέπουμε να τον ζητά από τις αρχές της Bενετίας, con molta instantia, o βαΐλος του Ναυπλίου Francesco Barbaro, το 1539 [1], που σημαίνει πως ήταν πρόσωπο γνωστό για τις ικανότητές του. Η φήμη του λοιπόν και εν συνεχεία η δράση του στα νερά του Αιγαίου πιθανόν ν’ αποτελούν τον λόγο για τον οποίο η λαϊκή παράδοση έδειξε τόση επιμονή στη διατήρηση του ονόματός του. Όσο για το «ντι» που παρεμβάλλεται μεταξύ Pierro και Irlanda θα πρέπει ίσως να δεχθούμε ότι δεν είναι τίποτα άλλο από το ιταλικό άρθρο ή πρόθεση di ή da.
        O Πέτρος, λοιπόν, από την Ιρλανδία, και ακινδύνως μπορεί η ΕΡΤ να συνεχίσει να το μεταδίδει. Είναι ένα από τα παλιότερα και ωραιότερα δημοτικά μας τραγούδια.

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

1. Κ. Σάθας, Mon. Hist. Hel. Τόμ. 8, σ. 322.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση το 1977].