Τάκης Μαύρος : Η ημισέληνος

Είναι περίεργο πώς μερικές έννοιες απ' αλλού ξεκινούν και αλλού καταλήγουν. Παίρνω σαν παράδειγμα τον σταυρό. Που ενώ ξεκίνησε σαν όργανο μιας ταπεινωτικής ποινής, κατέληξε να γίνει σύμβολο θρησκευτικό της μισής ανθρωπότητας. Ακόμη το σφυροδρέπανο. Απλά εργαλεία της πιο σκληρής δουλειάς και τα δύο στην αρχή, έφτασαν σήμερα ν’ αποτελούν για τους μισούς ανθρώπους της γης το έμβλημα για τον αγώνα για τη βελτίωση των όρων εργασίας και ζωής.
        Έτσι και η ημισέληνος. Αλλού γεννήθηκε, άλλο σήμαινε και κατέληξε το θρησκευτικό σύμβολο ολόκληρου του ισλαμικού κόσμου. Ας παρακολουθήσουμε όμως πώς εξελίχτηκαν τα πράγματα γι’ αυτή την τελευταία, όσο μας είναι γνωστό.

        Οι παλαιότερες πληροφορίες προέρχονται από το Βυζάντιο. Οι Βυζαντινοί, τον Δ’ αι. π.Χ. απέκρουσαν μιαν επίθεση του Φιλίππου και σε ανάμνηση της νίκης τους εκδίδουν ένα ειδικό νόμισμα με ένα μισοφέγγαρο, έμβλημα της θεάς Εκάτης, που όπως πίστευαν οι κάτοικοι του Βυζαντίου είχε τη συνήθεια να πηγαίνει στις δουλειές της μέσα στα σκοτάδια, οδηγούμενη από το γαύγισμα των σκύλων.
        Αυτό το έμβλημα ήταν ακόμη δημοφιλές στο Βυζάντιο, όταν έπειτα από επτά περίπου αιώνες η πόλη ξαναχτίστηκε με το όνομα Κωνσταντινούπολις. Και όταν αργότερα έγινε το μεγάλο κέντρο του Ισλάμ, αυτό το μισοφέγγαρο της Εκάτης έγινε το σύμβολο της Οθωμανικής κυριαρχίας [1]. Βυζαντινή λοιπόν έχει, με τα σημερινά γνωστά δεδομένα, την προέλευσή της η ημισέληνος. Και με την ευκαιρία αυτή ας προσθέσουμε εδώ ότι το Βυζάντιο ήταν αποικία των Αργείων.

        Από τότε απαντούμε την ημισέληνο σαν έμβλημα με κάποια σημασία, ίσως όχι μόνο διακοσμητική, στο γνωστό μαρμάρινο εικονοστάσι της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, πάνω στο Φρούριο στο Γεράκι, που έχει καταφανή τα στοιχεία της φράγκικης τεχνικής, αν δεν είναι και φράγκικης κατασκευής. Ο αναγνώστης διακρίνει δεξιά του τόξου την ημισέληνο μεταξύ έξι αστέρων και επειδή στην αρ ιστερή εικονίζεται το ημίκρινο, που ήταν γνωστό φράγκικο οικόσημο, μπορούμε να υποθέσουμε ότι και η ημισέληνος ήταν έμβλημα κάποιας φράγκικης οικογένειας. Σε εικόνα επίσης πολιορκούμενης πολιτείας εικονίζονται οι πολιορκητές με φράγκικες στολές να κρατούν σημαία με την ημισέληνο.

Το μαρμάρινο εικονοστάσι της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου, στο Φρούριο στο Γεράκι Λακωνίας. (a) φωτογραφία [πηγή: Castiñeiras Manuel, 2020. Crossing Cultural Boundaries: Saint George in the Eastern Mediterranean under the Latinokratia (13th–14th Centuries) and His Mythification in the Crown of Aragon. Arts 9(3), σ. 95; https://doi.org/10.3390/arts9030095].  (b) αποτύπωση [πηγή: Traquair, Ramsay. 1905–1906. Laconia. I. Medieval Fortresses. The Annual of the British School of Athens XII: 259–76].

        Ο Κ. Γ. Ζησίου αναφέρει την ημισέληνο και στην περιγραφή της εικόνας του Αγίου Γεωργίου στον ναό του Αγίου Ιωάννου στο Γεράκι [2]. Αλλά μια προσεκτικότερη ματιά στην εικόνα δεν αφήνει καμμιά αμφιβολία ότι αυτό που νόμισε ο Ζησίου σαν ημισέληνο δεν είναι παρά τα στηρίγματα του ιμάντα της ασπίδας που κρατά ο Άγιος. Άλλωστε είναι και στο εσωτερικό μέρος της ασπίδας.

        Ήδη όμως από την κατάληψη της Κωνσταντινουπόλεως από τους Τούρκους η ημισέληνος αρχίζει να θεωρείται το θρησκευτικό έμβλημα των Οθωμανών. Περί αυτού έχουμε σχετική μνεία από βυζαντινή πηγή. Γράφει σχετικά ο Τ.Ε. Τυπάλδος [3]: «Η Άννα Νοταρά εις Ιταλίαν διασωθείσα και εκεί ονειρευθείσα να εγκαταστήσει γωνίαν Ελληνικήν εις το παρά την Σιένην παλαιόν Φρούριον Montacuto di Maremma εστερνίσθη τα ιταλικά έθιμα, δημιουργήσασα ίδιον οικόσημον με δύο εστεμμένους αντιμετώπους λέοντας, ών εκάτερος κρατεί δια μεν του υψωμένου δεξιού ποδός ξίφος ή σταυρόν, δια δε του αριστερού κρατούσιν αμφότεροι υπό τα δύο ξίφη ημισέληνον». Ο συμβολισμός είναι προφανής. Η ευχή, η ελπίδα να υποδουλωθεί ο ισλαμικός κόσμος στους δύο Χριστιανικούς.
        Αλλά παράλληλα δεν έπαψε να χρησιμοποιείται και από τους Έλληνες. Την ημισέληνο με έναν αστέρα την συναντούμε και στο θυρεό του Κροατικής πιθανόν καταγωγής Jacobi Christich στην Κέρκυρα το 1795 [4]. Επίσης, στο οικόσημο του Αντωνίου Βούλγαρη, το 1697 στην Κέρκυρα [5]. Τέλος, στην ταφόπετρα ενός Αθανασίου Κωνσταντίνου Ανδρούτση, που βρίσκεται εντοιχισμένη στον ναό της Παναγίας της Κασσωπίτρας στην Κέρκυρα, κάτω από τα ονόματα των μνημονευομένων νεκρών εικονίζεται ένας θυρεός με στέμμα και με παράσταση πύργου μεταξύ ημισέληνου αριστερά του και αστέρος δεξιά, με χρονολογία ΑΩΟΑ (:1871).
        Αυτά λοιπόν. Και ας τα έχουν υπ' όψη τους οι φίλοι μας οι Τούρκοι και σ' όσα άλλα μας χρωστάνε ας προσθέσουν και την ημισέληνο.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Weigall Arthur, Μέγας Αλέξανδρος. Eκδ. Πέλλα, σσ. 94-95.
2. Κ. Ζ. Ζησίου, Επιγραφαί Χριστιανικών χρόνων της Ελλάδας, Βάτικα, ΒΥΖΑΝΤΙΣ Α, εν Αθήναις 1909, σ. 129.
3. Τ.Ε. Τυπάλδος. Είχαν οι Βυζαντινοί οικόσημα; ΕΕΘΣ Γ (1926), σ. 222.
4. Ι.Γ.Τυπάλδoυ - Λασκαράτου. Εραλδικά μνημεία των Κερκυραϊκών Καθολικών εκκλησιών Annunciata και Duomo, ΔΙΕΕ 23 (1980), σ. 452.
5. Ι.Γ.Τυπάλδου - Λασκαράτου, Εραλδική εξέταση των ανεκδότων «Πρεσβειών» του Ιστορ. Αρχ. Κερκύρας, ΔΙΕΕ 25 (1932), σ. 461· αναφέρεται , αλλά στη φωτογραφία δεν διακρίνεται.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 10/9/1986].