Τάκης Μαύρος : Το κλάμα στον Όμηρο

«Αφού φάγαμε, μου είπανε να τραγουδήσω.

Eτραγούδησα, και έκλαψαν όλοι»

Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα

Θα έχετε ίσως προσέξει στον Όμηρο πως, πολύ συχνά, απαντούμε ήρωες να κλαίνε. Να κλαίνε σαν μωρά παιδιά και να συμπεριφέρονται ανάλογα. Όχι μόνο σαν «κρήνη μελάνυδρος» χύνει τα δάκρυα ολόκληρος αρχιστράτηγος, ο Αγαμέμνων (Ιλ. Ι, 14), αλλά και αυτός ακόμα ο Άρης, ο θεός του πολέμου, δεν διστάζει σαν παιδάκι να «ολοφύρεται» (Ιλ., Ο, 114). Όχι μόνο γόους να βγάζουν, αλλά και κατά γης να «κυλινδούνται» (Οδ. κ, 499) τους περιγράφει ο Ποιητής. Δεν φαίνεται δε να εμποδίζεται από την ιδιότητα του βασιλιά, ή οποιουδήποτε ήρωα, που κανένας τους πια δεν βρισκόταν στην πρώτη νεότητα. Δεν διστάζει να παρουσιάσει στην αδύναμη και αντιαισθητική στάση του ανθρώπου που ολοφύρεται ούτε και τον ίδιο τον Αχιλλέα.
        Ο Όμηρος ή οι Όμηροι δεν φαίνονται ν’ αγνοούν ότι το πρόσωπο εκείνου που κλαίει συσπάται και παραμορφώνεται. Γι’ αυτό και ο Οδυσσέας σκεπάζει το πρόσωπό του, για να μην βλέπουν οι Φαίακες το αντιαισθητικό θέαμα που παρουσίαζε με τα ασυγκράτητα κλάματά του (Οδ. ο, 86). Σ’ άλλο σημείο, όμως, ο γερο-Πρίαμος, αν και βασιλιάς, εμφανίζεται πασαλειμμένος με κοπριές, να κυλιέται καταγής (Ιλ. Ω, 164).
        Με λίγη υπομονή μπορούν να μετρηθούν στους 27803 στίχους της Ιλιάδας και της Οδύσσειας 249 στίχοι, που εμφανίζουν κάποιον ήρωα, άντρα ή γυναίκα, να κλαίει. Κι όχι ψευτοδάκρυα. «Θαλερόν κατελείβετο δάκρυ παρειών», γράφει ο Όμηρος, που σημαίνει πως τα δάκρυα τρέχανε ποτάμι.
        Ο αριθμός αυτός τον στίχων μας δίνει ένα ποσοστό περίπου 1%, που σημαίνει πως σε κάθε 100 στίχους υπάρχει κι ένας όπου κάποιος κωκύει, οδύρεται, οιμώζει «κλαυθμοίο τε γόοιό τε».
        Ας προσπαθήσουμε τώρα ν’ αναλύσουμε αυτό το 1%.

Στην Ιλιάδα, ήρωες που κλαίνε σημειώνονται οι εξής:

 

Αχιλλέας:	Α 360, Κ 522, Σ 235, Σ 315, Τ 338, Ψ 9, Ψ 10, Ψ 75, Ψ 23, Ω 49, Ω 507, Ω 511, Ω 591	φορές 14
Πρίαμος:	Χ 33, Χ 79, Ω 510, Ω 696	φορές 4
Πάτροκλος:	Ο 398, Π 3, Π 857	φορές 3
Αντίλοχος:	Ρ 696, Σ 17	φορές 2
Αγαμέμνων:	Ι 14	1 φορά
Αίας	Ρ 648	1 φορά
Άρης (ο θεός του πολέμου):	Ο 114	1 φορά
Δόλων:	Κ 377	1 φορά
Θερσίτης:	Β 263	1 φορά
Πυλαιμένης:	Ν 657	1 φορά
Φαίνωψ:	Ε 156	1 φορά
Φοίνιξ:	Ι 432	1 φορά
Χρύσης:	Α 42	1 φορά
	Σύνολο ανδρών που κλαίνε	32

Οι γυναίκες 

Θέτις:	Α 413, Σ 51, Σ 66, Σ 71	φορές 4
Ανδρομάχη:	Ζ 405, Ω 723 Ω 745	φορές 3
Βρυσηίς:	Τ 284, Τ 300	φορές 2
Εκάβη:	Ω 407, Ω 760	φορές 2
Ελένη:	Γ 176, Ω 776	φορές 2
Αλκυόνη:	Ι 590	1 φορά
Λητώ:	Φ 493	1 φορά
Νιόβη:	Ω 613	1 φορά
Περσεφόνη:	Ι 570	1 φορά
	Σύνολο γυναικών που κλαίνε	17

Διάφορα άτομα γενικά	Β 290, Θ 364, Λ 136, Σ 315, Σ 340, Τ 5, Χ 353, Χ 407, Χ 427, Χ 476, Χ 499, Χ 515, Ψ 108, Ψ 153, Ψ 211, Ω 160, Ω 162, Ω 165, Ω 328, Ω 722, Ω 740, Ω 741, Ω 746, Ω 786, Ω 794	φορές 25
Τα άλογα:	Ρ 425, Ρ 426	φορές 2
Τα σπουργίτια:	Β 315	1 φορά
	Σύνολο στίχων με κλάματα	76

Οι στίχοι αυτοί είναι σχεδόν κανονικά διασπαρμένοι:

Α	3	Ε	1	Ι	4	Ν	1	Ρ	3	Φ	1
Β	3	Ζ	1	Κ	2	Ξ		Σ	8	Χ	8
Γ	1	Η		Λ	1	Ο	2	Τ	4	Ψ	7
Δ		Θ	1	Μ		Π	2	Υ		Ω	23
Σύνολο											76

        Καθώς βλέπει ο αναγνώστης, ενώ στην αρχή τα κλάματα είναι σχετικά αραιά, ο Ποιητής προχωρώντας τα πολλαπλασιάζει, για να καταλήξει στην κορύφωση, στην αιχμή, τότε δηλαδή που ο Αχιλλέας κλαίει κατά την ταφή του Πατρόκλου και οι Τρώες για τον θάνατο του Έκτορα, τα δυο αυτά σημαντικότερο γεγονότα του Έπους. Μια φορά μάλιστα παρουσιάζει και τα άλογα να κλαίνε και μια τα μικρά σπουργιτάκια, όταν λείπει η μάνα τους.
        Τα ρήματα που χρησιμοποιεί είναι τα εξής:

δακρύω και παράγωγα του:	Α 42, Α 413, Ζ 405, Ι 14, Ι 431, Ι 570, Κ 377, Ν 657, Π 3, Ρ 695, Σ 17, Σ 65, Σ 234, Φ 493, Χ 499, Ω 9, Ω 162, Ω 613, Ω 745, Ω 786, Ω 794	φορές 21
Κλαίω και παράγωγα του:	Α 360, Β 263, Γ176, Θ 364, Λ 136, Ρ 425, Σ 340, Τ 5, Τ 330, Τ 338, Χ 427, Χ 515, Ψ 9, Ω 4, Ω 510, Ω 511, Ω 746, Ω 776	φορές 18
Οδύρομαι:	Β 290, Β 315, Ι 590, Χ 79, Ψ 223, Ω 165, Ω 740	φορές 7
Γοώ:	Ε 156, Π 857, Σ 51, Σ 315, Σ 316, Χ 352, Χ 476, Ψ 10, Ψ 18, Ψ 153, Ω 160, Ω507, Ω 723, Ω 741, Ω 747, Ω 760	φορές 16
Οιμώζω:	Κ 522, Χ 33, Ω 591, Ω 696	φορές 4
Ολοφύρομαι:	Ο 114, Ο 398, Π 648,  Ψ 75, Ω 328	φορές 5
Κωκύω:	Σ 71, Τ 284, Χ 407	φορές 3
Αναστενάζω:	Ψ 211	1 φορά
Θρηνώ:	Ω 722	1 φορά
	Σύνολο	76

 Στην Οδύσσεια: ήρωες να κλαίνε σημειώνουμε τους εξής:  

Οδυσσέας:	α 55, δ 556, ε 152, ε 157, ε 158, ε 160, η 260, θ 33, θ 86, θ 88, θ 93, θ 522, θ 531, θ 540, θ 577, ι 13, κ 497, κ 499, λ 55, λ 87, λ 212, λ 214, λ 395, λ 466, ν 199, ν 219, ξ 280, π 191, π 215, π 216, π 219, π 220, π 304, τ 212, φ 226, x 501, ψ 232, ω 234	φορές 38
Τηλέμαχος:	α 243, β 81, δ 113, δ 114, δ 153, δ 185, π 188, π 214, π 215, π 216, π 219, π 220, ρ 46	φορές 13
Μενέλαος:	δ 100, δ 102, δ 103, δ 104, δ 185, δ 523, δ 544, δ 539, δ 541, δ 554	φορές 10
Εύμαιος:	ξ 40, ξ 174, π 22, φ ω 82, φ 90, φ 223, φ 226, φ 228	φορές 8
Λαέρτης:	δ 740, π 145, ω 280, ω 323	φορές 4
Μνηστήρες:	υ 349, ω 190, ω 438	φορές 3
Αγαμέμνων:	α 391, α 466	φορές 2
Αιγύπτιος:	β 23, β 24	φορές 2
Ελπήνωρ:	λ 55, λ 72	φορές 2
Ευπείθης:	ω 425, ω 438	φορές 2
Ευρύλοχος:	κ 248, κ 265	φορές 2
Αχιλλέας:	λ 472	1 φορά
Πεισίστρατος (γιος του Νέστορα):	δ 186	1 φορά
Φιλοίτιος (αρχιεργάτης του Οδυσσέα):	υ 204	1 φορά
Σύνολο ανδρών που κλαίνε		φορές 89

 Γυναίκες και διάφορα άλλα πρόσωπα, ναύτες, δούλες κλπ.

Πηνελόπη:	α 336, α 363, β 376, δ 704, δ 718, δ 749, δ 758, δ 767, δ 800, δ 801, δ 806, δ 828, ν 338, ξ 129, π 39, π 450, ρ 8, ρ 38, π 103, σ 173, τ 46, τ 204, τ 210, τ 249, τ 251, τ 264, τ 268, τ 514, τ 541, τ 596, υ 58, υ 59, φ 56, φ 57, φ 357, ψ 33, ψ 207, ψ 352
Ευρύκλεια:	β 361, β 362, ρ 33, τ 362, τ 472
Αντίκλεια:	λ 154, λ 212
Ελένη:	δ 183
Κίρκη:	κ 324
Ναύτες, δούλες, ανώνυμο πλήθος:	γ 238, γ 260, δ 183, δ 194, δ 198, δ 212, δ 223, δ 259, δ 494, θ 523, θ 527, ι 98, ι 467, κ 49, κ 55, κ 201, κ 209, κ 241, κ 398, κ 409, κ 415, κ 418, κ 454, κ 486, κ 567, κ 570, λ 5, λ 527, λ 558, μ 12, μ 234, μ 309, μ 311, ξ 286, ο 355, π 16, τ 119, τ 209, χ 447, ω 46, ω 59, ω 61, ω 64
Ένα αηδόνι:	τ 520
Σύνολο στίχων με κλάματα		180

 

Οι στίχοι αυτή είναι διάσπαρτοι στην Οδύσσεια ως εξής: 

α	4	ε	4	ι	3	ν	3	ρ	6	φ	8
β	6	ζ	1	κ	18	ξ	5	σ	1	χ	2
γ	2	η		λ	14	ο	1	τ	16	ψ	4
δ	34	θ	10	μ	4	π	12	υ	4	ω	11
Σύνολο											173

Η διαφορά από το 173 έως το 180 οφείλεται στο ότι σε μερικούς στίχους αναφέρονται περισσότερα του ενός πρόσωπα να κλαίνε.
        Η ανάλυση του πίνακα αυτού παρουσιάζει τα πράγματα πιο συγκεχυμένα απ’ όσο ο αντίστοιχος της Ιλιάδας. Καταρχήν, ανάμεσα στους άντρες, πρώτος στα κλάματα παρουσιάζεται ο Οδυσσέας, η προσωποποίηση της πανουργίας και της πονηριάς, με 42 φορές, και από τις γυναίκες η Πηνελόπη, με 38 φορές. Αντίθετα, η «πέτρα του σκανδάλου» όλης αυτής της περιπέτειας, του Τρωικού πολέμου, η Ελένη, δεν κλαίει παρά μίαν και μόνο φορά (Οδ. δ 183), και εκείνη μάλλον ανόρεχτα.
        Δεν είναι ίσως τυχαίο ότι στην Οδύσσεια η αιχμή του κλάματος είναι στη [ραψωδία] δ, ακριβώς τότε που ο Μενέλαος γιορτάζει στο παλάτι του γιατί παντρεύει την κόρη του. Εξάλλου, δε, οι μνηστήρες γλεντάνε στο παλάτι της Πηνελόπης. Αυτό δεν είναι καθόλου περίεργο και μας ξαναθυμίζει το απόσπασμα από τα Απομνημονεύματα του Μακρυγιάννη, που αναφέρεται ήδη στην προμετωπίδα.
        Τα ρήματα που χρησιμοποιεί ο Ποιητής είναι:

• δακρύω και παράγωγα φορές 56
• κλαίω και παράγωγα φορές 39
• οδύρομαι φορές 27
• γοώ φορές 24
• ολοφύρομαι, ολολύζω, ολοή φορές 15
• κωκύω φορές 4
• αχνύμενος φορές 3
• στενάζω, στεναχίζω φορές 3
• θρηνώ 1 φορά
• οιμώζω 1 φορά
• Σύνολο φορές 173

        Εδώ θα πρέπει να σημειωθεί ότι όλα τα ρήματα που αναφέρθηκαν παραπάνω, παρ’ όλον ότι είναι σήμερα γενικά παραδεκτό ότι η γλώσσα του Ομήρου δεν μιλήθηκε ποτέ, εντούτοις εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται από τον Ελληνικό λαό με την ίδια σημασία που είχαν και τότε.
        Το «κλάμα», με τη συχνότητα που επαναλαμβάνεται στα Ομηρικά Έπη, οδηγεί σε ορισμένες υποθέσεις.
        Ο Ποιητής φαίνεται πως ήταν υποχρεωμένος να παρεμβάλλει με κάποιον ρυθμό και σύστημα τη σκηνή αυτή του γόου και του οδυρμού. Ήταν ένα επικό μοτίβο, θα έλεγε κανείς, που το χρειαζόταν ο ακροατής.
        Ο ευτυχισμένος άνθρωπος ήταν πάντα ανιαρός. Η επιτυχία ενδιαφέρει τον αναγνώστη ή τον ακροατή μόνο για τα προβλήματα, που θα συναντήσει ο Ήρωας, και τους κινδύνους και τις δυσκολίες που θα αντιμετωπίσει ώσπου να φτάσει ΕΚΕΙ. Έπειτα, το ενδιαφέρον πέφτει. Για ένα τραβήξει όμως σε μάκρος η προσοχή του ακροατή, έπρεπε να βρεθεί ένα νέο συναισθηματικό μαστίγωμα. Και η προχειρότερη λύση ήταν το «κλάμα».
        Οι τραγικοί ασφαλώς εγνώριζαν τη χρησιμότητα της σκόπιμης αυτής παρεμβολής του κλάματος, αλλά ζώντας σ’ άλλην εποχή, με άλλες απαιτήσεις της Τέχνης, απευθυνόμενοι σε ακροατήριο άλλων αξιώσεων, είναι υποχρεωμένοι να αναζητήσουν άλλους τρόπους απόσπασης της προσοχής του κοινού. Έχουν απομακρυνθεί πια από τις ρεαλιστικές υπερβολές, και τις σκηνές με κλάματα τις έχουν περιορίσει στο ελάχιστο.
        Ο Όμηρος δεν παρουσιάζει παρά ελάχιστες φορές τους ήρωές του να γελάνε. Και μάλιστα για λόγους που θα μας φαίνονταν σήμερα απίστευτα ασήμαντοι.

«… Τηλέμαχος δὲ μέγ᾿ ἔπταρεν, ἀμφὶ δὲ δῶμα

σμερδαλέον κονάβησε: γέλασσε δὲ Πηνελόπεια…»

«…με ορμή ο Τηλέμαχος φταρνίστη, και το σπίτι

γύρω αντιλάλησε άγρια᾿ γέλασε κι η Πηνελόπη τότε…»

Γι’ αυτόν λοιπόν το λόγο γέλασε η Πηνελόπη (Οδ. ρ 541-542). 

        Και τις λίγες εκείνες φορές του γέλιου που συναντούμε, βλέπουμε ότι τις συνδέει πάντα με πρόσωπα όχι κεντρικά του Έπους. Οι Ήρωες, όπως ο Αγαμέμνων, ο Αχιλλέας, ο Οδυσσέας, ο ιερεύς Χρύσης κλπ. μπορούσαν να οιμώζουν και να οδύρονται μπροστά στο πλήθος, μερικοί μάλιστα να πέφτουν καταγής και να «κυλινδούνται», αλλά με κανέναν τρόπο δεν επετρέπετο να τους βλέπει ο κόσμος να «ηδύ εκγελάσουν».
        Σκηνές όπου «ως έφαθ’, οι δ’ άρα πάντες ανήιξαν γελόωντες» (Οδ. σ 40) ή η άλλη «χείρας ανασχόμενοι γέλω έκθανον» (Οδ. σ 100) έχουν επιφυλαχθεί για τους «αγαυούς μνηστήρας» και για άλλα πρόσωπα μικρότερης σημασίας.
        Ποιο ήταν το κοινό, το ακροατήριο του έπους δεν γνωρίζουμε [*]. Αλλά μπορούμε να το φανταστούμε. Στις λαϊκές γιορτές, τα πανηγύρια, τις γιορτές των αρχόντων, από τα πολύ παλιά χρόνια, όπως και στα χωριά μας μέχρι σήμερα, μετά από τα κρέατα και τα κρασιά, έρχονταν οι καημοί και οι αναμνήσεις των χαμένων συντρόφων. Κάποιος λυράρης πληρωτός ή κάποιος από τους καλεσμένους, που θυμόταν όπως-όπως τα Έπη, έπαιρνε τη λύρα.
        Συνήθως άρχιζε με περιγραφές σφαγών, περιπετειών, κινδύνων. Έπειτα έβαζε λίγο «κλάμα», έπειτα πάλι σφαγές και πάλι τα ίδια, μέχρι που τελείωνε το κρασί. Και τότε: «κλαιόντεσι δε τοίσιν, επήλυθε νήδυμος ύπνος» (Οδ. μ 311).

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

(*) Περισσότερα θα βρει ο αναγνώστης στο βιβλίο του Κ.Α. Τρυπάνη, Τα Ομηρικά Έπη, Αθήνα 1975, σ. 49 κ.ε.

[Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Νέα Εστία, τόμ. 116, τεύχ. 1372, σσ. 1169-1172 (1/9/1984)].