Τάκης Μαύρος : Η εβδομάδα των πέντε ημερών στο Βυζάντιο [και ο Όσιος Χριστόδουλος]

Σιγά-σιγά, πρώτα από τις τράπεζες και από ορισμένες δημόσιες υπηρεσίες, άρχισε να εφαρμόζεται και στην Ελλάδα η εβδομάδα των 5 ημερών εργασίας και δύο ημερών αναπαύσεως. Διαβάζω πως σε άλλες χώρες του εξωτερικού έχει από καιρού εφαρμοστεί αυτή η καινοτομία, που νομίζω πως μόνο καινοτομία δεν είναι, γιατί αν ανατρέξουμε λίγο στην ιστορία μας, θα ιδούμε πώς και σε αυτό το σημείο δεν πρωτοτυπούμε.
        Ας μου επιτρέψει όμως ο αναγνώστης να κάνω μια μικρή εισαγωγή, που θα μας βοηθήσει να μπούμε στο κλίμα της εποχής, που πρωτοεφαρμόστηκε η εβδομάδα των πέντε ημερών και θα διευκολυνθούμε στην κατανόηση των συνθηκών, που την επέβαλαν.
        Τα χρόνια του Αλέξιου Α' Κομνηνού, οι Τούρκοι έχουν πια εγκατασταθεί για τα καλά στη Μικρά Ασία και έχουν αρχίσει να γίνονται φορτικοί και επικίνδυνοι γείτονες στους πατέρες, που έχουν αποσυρθεί στα μοναστήρια του όρους Λάτρος, απέναντι από τα Δωδεκάνησα και όπου προσπαθούν με τις νηστείες και τις προσευχές να τακτοποιήσουν και τη μετά θάνατον ζωή τους.
        Ένας όμως από αυτούς τους πατέρες, ο Χριστόδουλος - δεν είχε γίνει ακόμη άγιος - μην αντέχοντας άλλο εγκαταλείπει το όρος Λάτρος και καταφεύγει στην Πάτμο (1079). Διασώθηκε η καταγγελία, που έκαμαν οι συμμονασταί του Λάτρος στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, κατηγορώντας τον Χριστόδουλο ότι φεύγοντας πήρε μαζί του και «20 λίτρων χρυσίον», που αντιπροσώπευαν τις οικονομίες τους τόσων ετών προσευχών και νηστειών. Διασώθηκε επίσης και το σιγίλλιο του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, στο οποίο διαβάζουμε πολλά αλλά τίποτα που να εξηγεί για ποιον λόγο ο κατηγορούμενος Χριστόδουλος αθωώθηκε. Και όχι μόνον αυτό, αλλά επακολουθεί και χρυσόβουλλος λόγος (: διάταγμα αυτοκρατορικό), με το οποίον παραχωρείται στον Χριστόδουλο το έρημο τότε νησί της Πάτμου να το κάνει μοναστήρι. Δεν γράφει να του έδωσε και χρήματα. Στο ίδιο χρυσόβουλλο απαγορεύτηκε η παρουσία στο νησί «λείοις και βλαπτικοίς προσώποις ... πάσαν γαρ οδόν πονηράς μεθόδου αποκλείοι του σατανά η βασιλεία ημών», πρόσθεσε ο φρόνιμος αυτοκράτωρ. 

        Αμέσως καταπιάστηκε ο Χριστόδουλος με την εκ βάθρων γης ανέγερση της μονής, της σημερινής του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Η πρώτη του δουλειά ήταν να γκρεμίσει και να θρυμματίσει το περίφημο άγαλμα της θεάς Άρτεμης, που ήταν «ήταν καμωμένο με πολλήν τέχνην» και που βρισκόταν στη θέση του σημερινού ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Και το γκρέμισμα του αρχαίου ναού ήταν εύκολο, ήσαν πρόθυμοι γι' αυτό οι μοναχοί, που είχαν ακολουθήσει τον Χριστόδουλο, αλλά για το χτίσιμο έπρεπε να βρει οπωσδήποτε εργάτες. Μάζεψε λοιπόν όσους μπορούσε από τα γύρω νησιά, έφερε και όσους μπόρεσε από την απέναντι ακτή της Μικράς Ασίας, χωρίς βέβαια τις γυναίκες τους, και αμέσως άρχισε η δουλειά. 

        Εδώ όμως θα παραχωρήσω το λόγο στον G. Walter [1]. «Οι εργασίες άρχισαν. Αλλά η ζωή ήταν θλιβερή και για τους μοναχούς και για τους εργάτες, που βρίσκονταν μακριά από την πρωτεύουσα, τις ταβέρνες και τις γυναίκες. Πρώτοι κουράστηκαν οι εργάτες. Είπαν λοιπόν στον Άγιο (Χριστόδουλο) ότι αν δεν τους επέτρεπε να φέρουν στο νησί τις γυναίκες τους, θα εγκατέλειπαν τη δουλειά και θα επέστρεφαν στην ήπειρο. Ο Χριστόδουλος, μπροστά σε αυτό το δίλημμα, συγκατατέθηκε να τους κάνει αυτή την παραχώρηση. Βρέθηκε μια μέση λύση. Στο βόρειο τμήμα της νήσου, όσο ήταν δυνατό μακρύτερα από το μοναστήρι, παραχώρησαν στους εργάτες μιαν έκταση ... Εκεί εγκαταστάθηκαν οι γυναίκες των εργατών. Μα οι τελευταίοι δεν είχαν το δικαίωμα να τις βλέπουν στη διάρκεια των 5 ημερών της εβδομάδας, που δούλευαν στο μοναστήρι. Την Παρασκευή το βράδυ, τους έδιναν άδεια, που κρατούσε μέχρι τη Δευτέρα το πρωί, και τότε μπορούσαν να πάνε να απολαύσουν εν ειρήνη τις συζυγικές χαρές». Έτσι, λοιπόν, βλέπουμε ότι από το τέλος του 11ου αι. είχε ήδη εφαρμοστεί η εβδομάδα των 5 ημερών. 

        Ο ρηξικέλευθος αυτός μοναχός δεν περιόρισε τη δραστηριότητά του μόνο στο κτίσιμο του μοναστηριού. Στα λίγα χρόνια του μάταιου τούτου βίου τα κατάφερε να προλάβει να πλουτίσει το μοναστήρι με απέραντα κτήματα στην Κρήτη, στην Κω, στη Λέρο, και να εξασφαλίσει από τον ίδιο τον αυτοκράτορα την άδεια να έχει το μοναστήρι εκτός από τα «σανδάλια και πλατούδια» - είδη αλιευτικών σκαφών - και ένας σκάφος μεταφορικό, χωρητικότητας 500 μοδίων, και μάλιστα αφορολόγητο και μη υποκείμενο στους ενοχλητικούς τελωνειακούς ελέγχους. 

        Για όλες αυτές τις ικανότητες ο Χριστόδουλος έγινε Άγιος [σ.τ.επιμ.: στην πραγματικότητα, Όσιος], ενώ ήταν άξιος να γίνει ένας καλός υπουργός Οικονομικών. 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

1. G. Walter, Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο στον αιώνα των Κομνηνών (1081-1180), μετάφρ. Κ. Παναγιώτου, έκδ. Ωκεανίς 1970, σσ.128-129.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 13/10/1978].