Τάκης Μαύρος : Βυζαντινή και ανατολίτικη μουσική

Προ καιρού, ένας καλός φίλος από την Αθήνα, με τον οποίον είχε προηγηθεί μακριά συζήτηση γύρω από το θέμα της επίδρασης που έχει η ανατολίτικη μουσική πάνω στα ελληνικά λαϊκά, είχε την καλοσύνη να μου στείλει απόκομα εφημερίδας όπου ο εκλεκτός χρονογράφος κ. Αλ. Σακελλάριος, με τον τίτλο «Αντίλογοι», παρέθετε τις γνώμες του ειδικού κ. Τ. Βεϊνόγλου, και τις δικές του, γύρω από το επίμαχο αυτό θέμα. Αν, δηλαδή, η δική μας μουσική παράδοση επηρεάστηκε από την ανατολίτικη ή αντίθετα, οι «ήσσονος» πολιτισμού Τούρκοι, Πέρσες, Άραβες, επηρεάστηκαν από τη μουσική των πολιτισμένων γειτόνων τους, των Βυζαντινών.

        Λογικά εξεταζόμενο το θέμα οδηγεί στην απλή σκέψη ότι δεν είναι δυνατό ποτέ οι νομάδες τσοπαναραίοι του Τουρκεστάν και οι άρπαγες Μπεντουβίνοι της Αραβικής ερήμου να επηρέασαν μουσικά τους βυζαντινούς, την εποχή εκείνη που ο Τσιμισκής χάριζε στον βασιλιά της γαλλίας Παπίνο το πρώτο «εκκλησιαστικό όργανο», που έβλεπε η Ευρώπη, και είναι φυσικό να δεχθεί κανείς ότι συνέβη το αντίθετο. Ότι δηλαδή οι ανατολίτες παρέλαβαν από τους Βυζαντινούς, τους κληρονόμους αυτούς του ελληνικού και ρωμαϊκού πολιτισμού, τη μουσική τους παράδοση, και φυσικά την ταίριαξαν στα μέτρα τους και στις ικανότητες μουσικής αφομοίωσης που είχαν. Επήραν το αρχαίο μέλος, που μέσω του ηπειρώτικου τραγουδιού της τάβλας είχε διασωθεί από τους βυζαντινούς στις ψαλμωδίες τους και το έκαναν αμανέ. Επήραν τη λέξη «μουσική»και την μετέτρεψαν σε «μπουζούκ».
        Με αυτά λοιπόν, και κάτι άλλα τέτοια, είχε κατατροπωθεί κάποτε ένας γερμανός καθηγητής, ο οποίος είχε τολμήσει να υποστηρίξει ότι η ελληνική εκκλησιαστική μουσική, η ελληνική υμνωδία, του θύμιζε αμανέ.
        Ας αφήσουμε κατά μέρος το τι πιστεύουν οι Έλληνες και οι Γερμανοί μη ειδικοί και μη μουσικολόγοι, και ας ιδούμε τι γράφουν εκείνοι που έχουν ασχοληθεί σύστηματικά με τη μελέτη της εκκλησιαστικής μας υμνωδίας, η οποία παρουσιάζει είναι αλήθεια, σε πολλά σημεία, μια τέτοια οποιότητα με το ανατολίτικο τραγούδι, που ένα ξένο αυτί να μην μπορεί να ξεχωρίσει ποιος είναι ο θρησκευτικός ύμνος και ποιος ο αμανές. Μιλάμε βέβαια γιατί την ηπειρωτική Ελλάδα, γιατί έχουμε και τους Επτανήσιους ψαλτάδες, που αυτοί το έχουν γυρίσει στην «arieta».
        O Εμ. Γ. Βαμβουκίδης, διακεκριμένος φιλόλογος και ψάλτης (1884-1959), με τον τίτλο «Τα εν τη Βυζαντινή μουσική κρατήματα», δημοσίευσε [1] ένα πολύ ενδιαφέρον άρθρο σχετικό με το θέμα μας, από το οποίο παραθέτω τα τμήματα εκείνα, που νομίζω ότι μας διαφωτίζουν αρκετά. Γράφει λοιπόν ο κ. Βαμβουκίδης:

«Σελ. 353 (εξηγεί τη λέξη «κράτημα»). Κράτημα ή Βάσταμα λέγεται επέκτασις δεδομένης μελωδίας υπό αλόγους συλλαβάς ή λέξεις, αποσκοπούσα ή εις την διάρκειαν αυτής ή και εις καλλωπισμών [2].

Σελ. 358. Επειδή από του προσώπου αυτού (του Κουκουζέλη [3]) εμφανίζονται εν τη εκκλησία τα κρατήματα, καθίσταται λιαν πιθανόν ότι ούτος είναι ο εισηγητής αυτών ο διαμετακομίσας ταύτα από του Παλατίου εις την Εκκλησίαν του Αγίου Όρους...

Σελ. 359. Πάσα τεχνοτροπία και παν χρώμα μάλιστα ανατολικού χαρακτήρος, κατέλαβεν πάντοτε ιδιάζουσαν εν τοις κρατήμασι θέσιν...  Εντεύθεν τα Κρατήματα, τα οποία απαντώμεν εις τους παλαιούς κώδικας φέροντα διαφόρους τίτλους: μέλος Φράγκικον, Πέρσικον, «Σινωπικόν», μέλος Θεσσαλονικέων, Τούρκικον, Αηδονάτον...  Ούδ' αυτός ο Κουκουζέλης απηλλάγη της ξένης επιδράσεως, εξ ου το σωζόμενον «Τατάρικον» εις ήχον Δεύτερον... 

Σελ. 360. Τόσην δε ελευθερίαν είχον τα ξένα ταύτα μέλη εν τοις Κρατήμασι και τόσον εδραίως και οριστικώς επολιτογραφήθησαν εν τω Βυζαντινώ μουσικώ κόσμω, ώστε - τα ανατολικά τουλάχιστον - ουδέ τα ονόματα αυτών απέβαλον. Εκ τούτου τα μέλη (χρόαι): Ατζέμ, Μουστσάρ, Νισαμπούρ, Χισάρ, και ει τι άλλο... Αλλά και φράσεις ολόκληροι ξένης μουσικής παρελήφθησαν και εχρησιμοποιήθησαν υπό των ημετέρων, πού μεν αυτούσιοι, πού ελαχίστης και επουσιωδεστάτης τροποποιήσεως. Επί παραδείγματις, φράσις τις δίκωλος, ήτις αποτελεί μελωδίαν αραβικήν προσαρμοζομένην επί διατίχων κατά τας νυχτερινάς επιμνημοσύνους τελετάς, εχρησιμοποιήθη κατακόρως υπό του εγκρίτου Βαλασίου Νομοφύλακος (ΙΖ' αι.) ως θεμελιώδης γραμμή (motivo) προς κατάρτισιν ποικιλμάτων (variatones) εν τoις Kρατίμασι του Mαθηματαρίου. Την αυτήν φράσιν μετεχειρίσθη και αυτός ο Κουκουζέλης προς το τέλος του Μαθήματος «Άνωθεν οι Προφήται» κατά την λέξιν «Σε προκατήγγειλαν»... Αλλά το μάλλον θαυμαστόν είναι ότι περί τα τέλη του Κρατήματος του αυτού Μαθήματος του Κουκουζέλη παρενείρεται κατ' επανάληψιν η Αραβική (Αραμαϊκή) λέξις κουμ (: εγείρου).

        Δι' οιονδήποτε λόγον τιθέμενον τούτο, κυροί το λεχθέν ότι οι ημέτεροι ευκόλως εδανείζοντο ξένα στοιχεία προς διαμόρφωσιν και προαγωγήν της τέχνης, όπερ άλλως και εις άλλας αυτής εκφάνσεις παρατηρείται». 

        Ας παραμείνουν λοιπόν «άλλαλα τα χείλη των ασεβών» και ας μην ξεχνούν ότι ο ασφαλέστερος τρόπος για να κάνεις ένα λάθος είναι να είσαι σίγουρος για κάτι.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Εμ. Γ. Βαμβουκίδης, «Τα εν τη Βυζαντινή μουσική κρατήματα», Επετηρίδα της Εταιρείας Βυζαντινών Σπουδών 1933, τόμ. Ι, σσ. 353-361.
2. Τα κρατήματα είναι συνήθως τα:  
• ανενά 
• τενενά
• τερερέμ : te re (ge) m
• ανανές : άνα(ξ) - άνες, 
• νεανές :  ναι - άνες. 
3. Ο Κουκουζέλης υπήρξε ένας διάσημος ψάλτης του ΙΒ' αι.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 2/10/1977].