Τάκης Μαύρος : Βιβλιοκρισία : Νεοκλή Σαρρή, «Η Άλλη Πλευρά»

Νεοκλής Σαρρής

Η Άλλη Πλευρά

Πολιτική χρονογραφία της εισβολής στην Κύπρο 

με βάση τουρκικές πηγές

Πρέπει να δεχθούμε πως η ελληνική Γραμματεία δεν μας έχει συνηθίσει σε κείμενα όπου, κατά κάποιον τρόπο κατά το δυνατόν αντικειμενικό, να εκτίθεται και η αντίθετη άποψη, και μάλιστα σε θέματα πολιτικά και στρατιωτικά. 

        Και είναι αλήθεια πως, από τον Θουκυδίδη και μέχρι σήμερα, ελάχιστοι είναι οι Έλληνες συγγραφείς που αποτόλμησαν - αντίθετα με το γενικότερο πνεύμα της εποχής τους - να εκθέσουν και την altera pars, με την ελπίδα πως μία συγκριτική και παράλληλη μελέτη δυο αλληλοσυγκρουομένων απόψεων θα μπορούσε να δώσει κάτι καλό για το μέλλον. 

        Μια τέτοια προσπάθεια βλέπουμε να καταβάλλει ο κ. Νεοκλής Σαρρής στο βιβλίο του «Η Άλλη Πλευρά» (έκδ. Γραμμής, 1977), όπου ασχολείται διεξοδικά με το θέμα της Κύπρου. Το πρόβλημα αυτό, που δημιουργήθηκε τελευταία, ανάμεσα στους λαούς Κύπρου - Ελλάδας - Τουρκίας άμεσα, και όλου του άλλου κόσμου έμμεσα. 

        Στον πρώτο τόμο [1] ο συγγραφεύς αρχίζει με την περιγραφή του ψυχικού περιβάλλοντος, που είχε δημιουργηθεί στον τουρκικό λαό κατά μετά τοn B' Παγκόσμιο Πόλεμο και αναλύει τα αίτια, που προκάλεσαν στους Τούρκους μιαν αντιζηλία ανάμεικτη με περιφρόνηση για κάθε τι το ελληνικό. Στηριζόμενος σχεδόν αποκλειστικά σε τουρκικές πηγές, εξηγεί την αντίθεση της Τουρκίας σε κάθε ιδέα «ενώσεως» των Τουρκοκυπρίων με την Τουρκία, ούτε των Ελληνοκυπρίων με την Ελλάδα. Παρακολουθεί στιγμή με στιγμή τα γεγονότα στην Τουρκία, την προετοιμασία της απόβασης στην Κύπρο, τη στάση των Αγγλο - Ρωσσο - Αμερικανών, τη στάση της Λιβύης και της Περσίας, που της είχαν υποσχεθεί υποστήριξη με πετρέλαια και αεροπλάνα, και τέλος τα διαβούλεια ανάμεσα στους Κάλλαχαν - Σίσκο - Ετσεβίτ. Εξηγεί τους λόγους που υπαγόρευσαν στον Ετσεβίτ την απόφαση να επέμβει οπωσδήποτε στρατιωτικά στην Κύπρο, με την πρόφαση της ελευθερίας της προστασίας των Τουρκοκυπρίων αλλά και των Ελληνοκυπρίων (!), και τους αποδίδει στην ανάγκη να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη των στρατιωτικών και των συντηρητικών, στους οποίους είχε αρχίσει να γίνεται ύποπτος για σοσιαλιστικές τάσεις. Έχοντας εξασφαλίσει και τη χλιαρή αντίδραση του ΝΑΤΟ και πιστεύοντας στον διχασμό των ελληνικών δυνάμεων, πραγματοποιεί [ο Ετσεβίτ] την απόβαση, την οποία και περιγράφει με κάθε λεπτομέρεια, στηριζόμενος κυρίως σε πληροφορίες τουρκικής προελεύσεως. Την επιτυχία του δύσκολου αυτού εγχειρήματος την αποδίδει κυρίως στην καθυστερημένη και ασυντόνιστη αντίδραση των Ελληνικών και Κυπριακών δυνάμεων. 

        Μετά την εισβολή, αρχίζει η διεθνής πίεση για την κατάπαυση του πυρός, οι Τούρκοι παρελκύουν τις συζητήσεις μέχρις ότου επιτύχουν εδαφικά πλεονεκτήματα.

        Ακολουθεί μια κριτική της αποβατικής ενέργειας, και αναγράφει τους λόγους που προβάλλουν οι Τούρκοι για να δικαιολογήσουν το μεγάλο χρονικά διάστημα, που χρειάστηκε για να πραγματοποιηθεί η απόβαση. Σε έλλειψη συντονισμού και επαφής στις τουρκικές δυνάμεις αποδίδεται και η καταβύθιση τουρκικού αντιτορπιλικού από τουρκικά αεροπλάνα.

    Κρίνοντας τη μεταπολίτευση του [Κ.] Καραμανλή, οι Τούρκοι παρουσιάζονται για δεύτερη φορά σαν σωτήρες της δημοκρατίας στην Ελλάδα. Η πρώτη ήταν το 1922, όταν με τις στρατιωτικές τους επιτυχίες στη Μικρά Ασία προκάλεσαν την πτώση του Βασιλέα Κωνσταντίνου (!!).

        Και τελειώνει ο πρώτος τόμος με την παράθεση κειμένων τουρκικών εφημερίδων για το πώς βλέπουν την ελληνοτουρκική φιλία, τις κρίσεις τους για το ΝΑΤΟ και τον Έλληνα πρωθυπουργό [Κ.] Καραμανλή, και την εμφάνιση των πρώτων σημείων κοπώσεως, από την επιτυχία, στον τούρκικο λαό. 

        Το «Η Άλλη Πλευρά» είναι ένα πολύτιμο βοήθημα για όσους ενδιαφέρονται για την σύγχρονη ιστορία και θέλουν να έχουν μια ακριβή εικόνα του προβλήματος, που δηλητηριάζει τη σχέσεις των τριών αυτών γειτονικών λαών. 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

1. Ακολούθησε η έκδοση άλλων δυο τόμων: Η ΑΛΛΗ ΠΛΕΥΡΑ - ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΚΑΙ ΔΙΠΛΩΜΑΤΙΚΗ ΧΡΟΝΟΓΡΑΦΙΑ ΤΗΣ ΕΙΣΒΟΛΗΣ ΣΤΗΝ ΚΥΠΡΟ ΚΑΙ ΤΟΥ ΔΙΑΜΕΛΙΣΜΟΥ ΤΗΣ, ΜΕ ΒΑΣΗ ΤΟΥΡΚΙΚΕΣ ΠΗΓΕΣ (3 ΤΟΜΟΙ)

ΤΟΜΟΣ ΠΡΩΤΟΣ: Πολιτική Χρονογραφία της Εισβολής στην Κύπρο
ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ (Ι): Διπλωματική Χρονογραφία του Διαμελισμού της Κύπρου - ΒΙΒΛΙΟ Α' (1955-1963) Ι.
ΤΟΜΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟΣ (ΙΙ): Διπλωματική Χρονογραφία του Διαμελισμού της Κύπρου - ΒΙΒΛΙΟ Α' (1955-1963) ΙΙ.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 28/10/1978].

Τάκης Μαύρος : Η εβδομάδα των πέντε ημερών στο Βυζάντιο [και ο Όσιος Χριστόδουλος]

Σιγά-σιγά, πρώτα από τις τράπεζες και από ορισμένες δημόσιες υπηρεσίες, άρχισε να εφαρμόζεται και στην Ελλάδα η εβδομάδα των 5 ημερών εργασίας και δύο ημερών αναπαύσεως. Διαβάζω πως σε άλλες χώρες του εξωτερικού έχει από καιρού εφαρμοστεί αυτή η καινοτομία, που νομίζω πως μόνο καινοτομία δεν είναι, γιατί αν ανατρέξουμε λίγο στην ιστορία μας, θα ιδούμε πώς και σε αυτό το σημείο δεν πρωτοτυπούμε.
        Ας μου επιτρέψει όμως ο αναγνώστης να κάνω μια μικρή εισαγωγή, που θα μας βοηθήσει να μπούμε στο κλίμα της εποχής, που πρωτοεφαρμόστηκε η εβδομάδα των πέντε ημερών και θα διευκολυνθούμε στην κατανόηση των συνθηκών, που την επέβαλαν.
        Τα χρόνια του Αλέξιου Α' Κομνηνού, οι Τούρκοι έχουν πια εγκατασταθεί για τα καλά στη Μικρά Ασία και έχουν αρχίσει να γίνονται φορτικοί και επικίνδυνοι γείτονες στους πατέρες, που έχουν αποσυρθεί στα μοναστήρια του όρους Λάτρος, απέναντι από τα Δωδεκάνησα και όπου προσπαθούν με τις νηστείες και τις προσευχές να τακτοποιήσουν και τη μετά θάνατον ζωή τους.
        Ένας όμως από αυτούς τους πατέρες, ο Χριστόδουλος - δεν είχε γίνει ακόμη άγιος - μην αντέχοντας άλλο εγκαταλείπει το όρος Λάτρος και καταφεύγει στην Πάτμο (1079). Διασώθηκε η καταγγελία, που έκαμαν οι συμμονασταί του Λάτρος στον Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως, κατηγορώντας τον Χριστόδουλο ότι φεύγοντας πήρε μαζί του και «20 λίτρων χρυσίον», που αντιπροσώπευαν τις οικονομίες τους τόσων ετών προσευχών και νηστειών. Διασώθηκε επίσης και το σιγίλλιο του Πατριάρχου Κωνσταντινουπόλεως, στο οποίο διαβάζουμε πολλά αλλά τίποτα που να εξηγεί για ποιον λόγο ο κατηγορούμενος Χριστόδουλος αθωώθηκε. Και όχι μόνον αυτό, αλλά επακολουθεί και χρυσόβουλλος λόγος (: διάταγμα αυτοκρατορικό), με το οποίον παραχωρείται στον Χριστόδουλο το έρημο τότε νησί της Πάτμου να το κάνει μοναστήρι. Δεν γράφει να του έδωσε και χρήματα. Στο ίδιο χρυσόβουλλο απαγορεύτηκε η παρουσία στο νησί «λείοις και βλαπτικοίς προσώποις ... πάσαν γαρ οδόν πονηράς μεθόδου αποκλείοι του σατανά η βασιλεία ημών», πρόσθεσε ο φρόνιμος αυτοκράτωρ. 

        Αμέσως καταπιάστηκε ο Χριστόδουλος με την εκ βάθρων γης ανέγερση της μονής, της σημερινής του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Η πρώτη του δουλειά ήταν να γκρεμίσει και να θρυμματίσει το περίφημο άγαλμα της θεάς Άρτεμης, που ήταν «ήταν καμωμένο με πολλήν τέχνην» και που βρισκόταν στη θέση του σημερινού ναού του Αγίου Ιωάννου του Θεολόγου. Και το γκρέμισμα του αρχαίου ναού ήταν εύκολο, ήσαν πρόθυμοι γι' αυτό οι μοναχοί, που είχαν ακολουθήσει τον Χριστόδουλο, αλλά για το χτίσιμο έπρεπε να βρει οπωσδήποτε εργάτες. Μάζεψε λοιπόν όσους μπορούσε από τα γύρω νησιά, έφερε και όσους μπόρεσε από την απέναντι ακτή της Μικράς Ασίας, χωρίς βέβαια τις γυναίκες τους, και αμέσως άρχισε η δουλειά. 

        Εδώ όμως θα παραχωρήσω το λόγο στον G. Walter [1]. «Οι εργασίες άρχισαν. Αλλά η ζωή ήταν θλιβερή και για τους μοναχούς και για τους εργάτες, που βρίσκονταν μακριά από την πρωτεύουσα, τις ταβέρνες και τις γυναίκες. Πρώτοι κουράστηκαν οι εργάτες. Είπαν λοιπόν στον Άγιο (Χριστόδουλο) ότι αν δεν τους επέτρεπε να φέρουν στο νησί τις γυναίκες τους, θα εγκατέλειπαν τη δουλειά και θα επέστρεφαν στην ήπειρο. Ο Χριστόδουλος, μπροστά σε αυτό το δίλημμα, συγκατατέθηκε να τους κάνει αυτή την παραχώρηση. Βρέθηκε μια μέση λύση. Στο βόρειο τμήμα της νήσου, όσο ήταν δυνατό μακρύτερα από το μοναστήρι, παραχώρησαν στους εργάτες μιαν έκταση ... Εκεί εγκαταστάθηκαν οι γυναίκες των εργατών. Μα οι τελευταίοι δεν είχαν το δικαίωμα να τις βλέπουν στη διάρκεια των 5 ημερών της εβδομάδας, που δούλευαν στο μοναστήρι. Την Παρασκευή το βράδυ, τους έδιναν άδεια, που κρατούσε μέχρι τη Δευτέρα το πρωί, και τότε μπορούσαν να πάνε να απολαύσουν εν ειρήνη τις συζυγικές χαρές». Έτσι, λοιπόν, βλέπουμε ότι από το τέλος του 11ου αι. είχε ήδη εφαρμοστεί η εβδομάδα των 5 ημερών. 

        Ο ρηξικέλευθος αυτός μοναχός δεν περιόρισε τη δραστηριότητά του μόνο στο κτίσιμο του μοναστηριού. Στα λίγα χρόνια του μάταιου τούτου βίου τα κατάφερε να προλάβει να πλουτίσει το μοναστήρι με απέραντα κτήματα στην Κρήτη, στην Κω, στη Λέρο, και να εξασφαλίσει από τον ίδιο τον αυτοκράτορα την άδεια να έχει το μοναστήρι εκτός από τα «σανδάλια και πλατούδια» - είδη αλιευτικών σκαφών - και ένας σκάφος μεταφορικό, χωρητικότητας 500 μοδίων, και μάλιστα αφορολόγητο και μη υποκείμενο στους ενοχλητικούς τελωνειακούς ελέγχους. 

        Για όλες αυτές τις ικανότητες ο Χριστόδουλος έγινε Άγιος [σ.τ.επιμ.: στην πραγματικότητα, Όσιος], ενώ ήταν άξιος να γίνει ένας καλός υπουργός Οικονομικών. 

ΣΗΜΕΙΩΣΗ

1. G. Walter, Η καθημερινή ζωή στο Βυζάντιο στον αιώνα των Κομνηνών (1081-1180), μετάφρ. Κ. Παναγιώτου, έκδ. Ωκεανίς 1970, σσ.128-129.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 13/10/1978].

Τάκης Μαύρος: Η τουρκική κρήνη στην οδό Σταϊκόπουλου στο Ναύπλιο

Μια ακόμα κρήνη στο Ναύπλιο, μνημείο και αυτή από την περίοδο της Τουρκοκρατίας, είναι εκείνη που βρίσκεται στη βορεινή πλευρά της οδού Σταϊκοπούλου (αριθμ. 13). Σε επίπεδο χαμηλότερο του δρόμου, είναι πλουσιότερα διακοσμημένη από την κρήνη στην οδό Καποδιστρίου [1].

Η κρήνη (πηγή: https://www.cityofnafplio.com/2016/09/20/οθωμανική-κρήνη-σταϊκοπούλου)

        Μέσα σ' ένα διπλό μαρμάρινο τόξο, του οποίου τα άκρα περιστρέφονται σαν κοχλίες, τα μεν δυο κάτω προς τα έξω, ενώ τα άλλα δύο επάνω προς τα μέσα, βρίσκονται εντοιχισμένες δυο πλάκες με επιγραφές. Η μία, η επάνω, διαστάσεων 0,60x0,52, καταλαμβάνει όλον τον χώρο, που περικλείνει το μικρό τόξο. Η δεύτερη βρίσκεται στο κέντρο του κάτω μεγάλου τόξου. 

        Ανάμεσα στις δυο αυτές πλάκες έχει εντοιχιστεί ένα πέτρινο κογχίδιο, επιμελημένης κατασκευής και διακοσμημένο με κιονίσκους συνεστραμμένους.

        Στο πάνω μέρος της κάτω πλάκας, που έχει ανάγλυφες ανθόσχημες και πεταλόσχημες διακοσμήσεις, υπάρχει μια επιγραφή, διαστάσεων 0,50x0,20, σε δυο πλήρεις στίχους και έναν τρίτο μικρότερο. Η επιγραφή αυτή είναι πολύ φθαρμένη και η ανάγνωση της δεν στάθηκε δυνατή, ίσως και η φωτογράφησή της να μην ήταν ικανοποιητική. Η επάνω, όμως, σύμφωνα με ανάγνωση που είχε την καλωσύνη να κάνει Τούρκος της Κομοτηνής, γνώστης της παλιάς τουρκικής γραφής, αναφέρει: 

«Σε ανάμνηση των μαρτύρων της Κερμπέλα [2]

έχτισα αυτή τη βρύση για να ξεδιψάνε οι πιστοί.

Διαβάτη! Πιες απ' το νερό μου να δροσιστείς. 

Από εδώ επέρασαν οι πιο σοφοί ουλεμάδες 

που μου είπαν για τον κτήτορα της βρύσης 

που λεγόταν Απτουλάχ» 

Δυστυχώς η επιγραφή ή ο μεταφραστής δεν αναφέρουν χρονολογία. 

        Θέλω να ευχαριστήσω από τη στήλη αυτή τον κ. Γεώργιο Μουτζουρίδη, Διευθυντή του ιδιαιτέρου πολιτικού γραφείου του κυρίου Πρωθυπουργού, τον νομάρχη Ροδόπης και τον Πρόεδρο του Συλλόγου Παλαμήδης κ. Τάκη Τούμπα, καθώς και τον άγνωστο Τούρκο μεταφραστή για τη βοήθειά τους στην προσπάθεια αυτή που καταβάλλεται για να γίνουν τα μνημεία της Αργολίδας γνωστά στο ευρύτερο κοινό.

ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΗ

Σε νεότερη ανάρτηση [3], η επιγραφή έχει μεταφραστεί ως εξής:

«Για την αγάπη αυτών που έμειναν στην Karbala, έκτισε αυτήν την κρήνη.

Πιες για να σβήσεις τη δίψα σου, από τη γούρνα του Προφήτη του Θεού.

Μυριάδες ήρθαν εδώ με γνώση, και πρόσφεραν την ημερομηνία,

Πιες δυο γουλιές απ’ το νερό του Kevser, από τον Σεϋντί Αβδουλλάχ ’22

Αρχή του Ραβί Ι, 1180 (πρώτο ήμισυ του Αυγούστου, 1766)»

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Εφημερίδα Άργους Αναγέννηση 3.5.1978.
2. Σημείωση του μεταφραστή: Κερμπέλα [σήμερα Καρμπάλα] είναι μία πόλη του Ιράκ, όπου σε κάποιον εμφύλιο πόλεμο για τη διαδοχή του χαλιφάτου ο νικητής Μωαβιά κατεδίκασε 90 αιχμαλώτους σε θάνατο από δίψα. 
3. https://nafplio.wordpress.com/2016/09/20/οθωμανική-κρήνη-σταϊκοπούλου/ (ανάγνωση 19/6/2025].

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 13/10/1978].