Τάκης Μαύρος : Ρίζες της Χριστιανικής στην Ελληνική λατρεία

Ουδέν απόλλυται

ουδέν εκ του μηδενός γίγνεται

Όπως είναι γνωστό, ο Χριστιανισμός γεννήθηκε μέσα σε Ιουδαϊκό κόλπο αδιατάρακτα προσκολλημένο στην ιδέα του μονοθεϊσμού, αλλά πολύ σύντομα, μέσα στο περιβάλλον που χρειάστηκε να αναπτυχθεί, υπό την πίεση προφανώς των πολυθεϊκών ελληνικών και ρωμαϊκών θρησκευτικών αντιλήψεων, έλαβε την τρισδιάστατη μορφή του Χριστιανισμού, όπως τουλάχιστον τον δεχόμαστε εμείς. Τώρα, γιατί έγιναν αυτά;
        Γιατί οι Ιουδαίοι να είναι μονοθεϊστές, αντίθετα με τους γειτόνους τους πολυθεϊστές Έλληνες; Γιατί ενώ έχουν να αντιμετωπίσουν τα ίδια κλιματολογικά και εδαφολογικά και φυσικά κοινωνικο-οικονομικά προβλήματα, κατέληξαν σε εκ διαμέτρου αντίθετη αντίληψη του θείou, νομίζω ότι είναι θέμα σοβαρού θεολόγου που ίσως μπορέσει να δώσει μιαν εξήγηση σ' αυτό το θέμα που αναγκάζομαι να παρακάμψω και να περιοριστώ μόνο στις εκδηλώσεις λατρείας.
        Ο Χριστιανισμός εμφανίζεται ως κληρονόμος τόσον Ιουδαϊκών, πλην της περιτομής, λατρευτικών δοξασιών και συνηθειών, όσο και Ελληνικών. Οι τελευταίες μεταφυτεύτηκαν από την αρχαία ελληνική θρησκεία και εξακολουθούν να ισχύουν μέχρι σήμερα, περισσότερο από 3000 χρόνια. Αυτές που συγκέντρωσα μέχρι τώρα είναι οι ακόλουθες.

Tο λούσιμο ως μέσον και ψυχικού εξαγνισμού, αλλά και η "αλουσία" ως θρησκευτική επιταγή

Στον Χριστιανικό κόσμο βλέπουμε - παρόλον ότι το βάπτισμα, που κι αυτό είναι μια μορφή λουσίματος, ένα μέσο εξαγνισμού και κάθαρσης - παράλληλα vα ισχύουν και επιταγές για το αντίθετο, για την αλουσία δηλαδή, ιδίως δε όταν πρόκειται για άτομα που πρόκειται να ενταχθούν στην υπηρεσία του Θεού. Έτσι βλέπουμε τοv Ιωάννη τον Βαπτιστή να παρουσιάζεται στη νεαρή και άτεκνη Μάρθα και να της λέει: «Θάρσει γυναί ... συλλήψη γαρ και τέξη υιόν και καλέσης το όνομα αυτού ... Συμεών... Ού βαλανείον συνέξει τας σάρκας αυτού" [1].
        Επίσης τη γνωστή παραγγελία του χριστιανικού μοναχισμού «χαμευνείν, ξηροκοιτείν και αλουσίαν έχειν», από το τυπικόν της Αγίας Λαύρας, που συνέταξε ο Πατριάρχης Νικόλαος Γραμματικός, παραγγελία που πιστοποιείται αργότερα και από το Πτωχοπροδρομικόν: "εξάφες τα συχνόλουτρα, καλόγηρος υπάρχεις".
        Μια αναδρομή στα όσα συνέβαιναν στο Μαντείο της Δωδώνης, για το οποίον υπάρχουν πληροφορίες, έστω και λίγες, θα μας πείσει για την ταυτότητα της ίδιας σύστασης, της ίδιας επιταγής, και στο απώτερο ελληνικό ιστορικό παρελθόν. Εκεί, στο Μαντείο της Δωδώνης, υπηρετούσαν οι "ανιπτόποδες Σελλοί". Επρόκειτο για ιερείς ή μοναχούς, που ζούσαν από και περί το μαντείο, και οι οποίοι σύμφωνα με τη θρησκευτική παράδοση, δεν έπρεπε να πλένουν τα πόδια τους. «Ανιπτόποδες χαμαιεύναι» λέει γι' αυτούς ο Αχιλλέας στην προσευχή του προς τον Δία λίγο πριν ξεκινήσει ο Πάτροκλος για τη μοιραία τελευταία του μάχη (Ιλ. Π. 235).
        Την προσπάθεια αυτή να κρατήσει ο ιερέας την επαφή του με τη Γη, γιατί κάτι τέτοιο πρέπει να σημαίνει η προσήλωση αυτή στην αποφυγή του πλυσίματος, την συναντούμε από πολύ παλιά. Στις Βέδες των Ινδιών αναγράφεται λατρευτική απαγόρευση του πλυσίματος των ποδιών. Και οι ιέρειες του Δία στη Ρώμη, οι «φλάμινες», έπρεπε να κοιμούνται πάνω σε κρεβάτι του οποίου τα πόδια ήταν πασαλειμένα με λάσπη. Ήταν κι αυτός ένας τρόπος συμβιβασμού του σεβασμού της παράδοσης, που και εκεί φαίνεται ότι ήταν πολύ παλιότερη, με τις ανάγκες της τότε καθημερινής ζωής. Αργότερα, στον Χριστιανικό Μεσαίωνα, σε κείμενο του Εφραίμ του Σύρου (Ευεργετικός, Γ, 4),διαβάζουμε την παραίνεση: «Ου δει τον μοναχόν νίπτεσθαι το σώμα εμπαθώς ή τους πόδας, καθάπερ οι φιλήδονοι». Και τέλος επί των ημερών μας (1979), η ηγουμένη της μονής της Παναγίας της Κυράς, στο χωριό Άγιοι Θεόδωροι Λευκίμμης, στην Κέρκυρα, κυκλοφορούσε πάντοτε γυμνόποδη και ανιπτόποδη, κάτι που μας κάνει να σκεφτούμε σοβαρότερα για το βάθος των ριζών αυτής της δοξασίας.

Χαμευνείν

Η δεύτερη παραίνεση είναι το "χαμευνείν''. Και αυτή είναι πανάρχαιη παράδοση. Και αυτή απαντάται στις Ινδικές Βέδες, και αργότερα στους Σελλούς της Δωδώνης, και στα άλλα μαντεία, όπου ο επισκέπτης που ζητούσε χρησμό έπρεπε να κοιμηθεί μέσα στο Ιερό. Κατόπιν, παραλλαγμένη κάπως, την απαντούμε στις θρησκευτικές αρχές του Ασκληπιείου της Επιδαύρου, όπου ο ασθενής έπρεπε να κοιμηθεί στο εσωτερικό του ναού για να προετοιμαστεί ψυχικά για τη θεραπεία. Ακόμη και στη βορεινή ειδωλολατρική Πρωσσία, όπου ο ιερέας του Θεού Πατρίμπο πριν θυσιάσει στο Θεό, έπρεπε να κοιμηθεί τρεις νύχτες μέσα στον ναό, όπου βέβαια δεν υπήρχαν κρεβάτια. Να προσθέσουμε και την περίπτωση του Πατριάρχη Μεθόδιου (843-847), που κι αυτός κατέφυγε στον ύπνο μέσα στο Ιερό της Αγίας Σοφίας προκειμένου να επιτύχει μιαν αποσαφήνιση εκ μέρους του Θεού, αν έπρεπε να συγχωρήσει τον Αυτοκράτορα Θεόφιλο για τις αμαρτίες του ή όχι.
        Μια άλλη περίπτωση είναι εκείνη που αναφέρεται σε θαύμα του Αγίου Δημητρίου:
"... Διαπνισθείς ουν ο έπαρχος Μαριανός, και συμβαλών ως πρόσκλησις εστί το όλον του Αγίου το όραμα, φορείω κομιζόμενος, ευθύς άπεισιν ως αυτόν και παρά την θήκην του Αγίου την ευνήν τω εδάφει σχεδιασάμενος, κ.λ.π.", και θεραπεύεται [2]. 

        Να αναφέρουμε ακόμη και τη μητέρα του Μιχαήλ Ψελλού, [τη] Θεοδότη, που κι αυτή όταν αποσύρθηκε στο μοναστήρι, μετά τον θάνατο της κόρης της, κοιμόταν κατάχαμα. Η νεαρή Μάρθα, η μητέρα του Συμεών, που αναφέραμε παραπάνω, στην επιθυμία της να αποκτήσει τέκνον, καταφεύγει στον ναό του Βαπτιστού και " ... ικετεύουσα ημέρας ουκ ολίγας ου παύεται, νηστείαις και χαμευνίαις εαυτήν εκτήκουσα". 

        Και τέλος δεν είναι ίσως άσκοπο να προστεθεί ότι ακόμη σήμερα, στην Αργολίδα, αλλά ασφαλώς και αλλού, πολλών ηλικιωμένων κυρίως ατόμων η τελευταία επιθυμία, που εκφράζουν λίγο πριν πεθάνουν, είναι να τους κατεβάσουν από το κρεβάτι τους, να τους ακουμπήσουν κατά γης, και να τους αφήσουν να ξεψυχήσουν εκεί.
        Δεν θα προχωρήσουμε στην αναζήτηση των πηγών αυτών των δοξασιών, γιατί αυτό είναι άλλο θέμα. Περιοριζόμαστε μόνο να καταδείξουμε την ομοιότητα και τη συνέχιση της παράδοσης.

Το Τίμιο Ξύλο

Μια άλλη λατρευτική παράδοση, ρίζες της οποίας βρίσκουμε στην αρχαιότητα, είναι και αυτή του Τιμίου Ξύλου. Μια παρεμφερή μνεία έχουμε για την Αργώ, το πλοίο των Αργοναυτών, στην πλώρη του οποίου η Αθηνά είχε ενσωματώσει ένα κομμάτι ξύλου από το Ιερό Δέντρο, την Ιερά Φηγό της Δωδώνης, που είχε την ιδιότητα να μιλά, εκφράζοντας τη θέληση του Θεού, ιδιότητα που την μετέδωσε και στο πλοίο, με αποτέλεσμα να μιλήσει κι εκείνο σ' ορισμένες περιπτώσεις.
        Αναφέρω επί τη ευκαιρία και κάτι παρόμοιο που είχε συμβεί κατά τη διάρκεια του Ελληνοτουρκικού Πολέμου. Τότε είχε διαδοθεί με πολλή τέχνη ότι ο Ναύαρχος Κουντουριώτης είχε επάνω του, κατ' άλλους είχε περάσει κάτω από το δέρμα του, κομμάτι από τον Τίμιο Σταυρό, γεγονός που τον καθιστούσε άτρωτο. Αφήνοντας κατά μέρος τη σκοπιμότητα μιας τέτοιας διάδοσης, που έδινε κουράγιο τουλάχιστον σ' εκείνους που επέβαιναν στο ίδιο πλοίο, βλέπουμε την παράδοση του «Ιερού Δέντρου», να έχει περάσει από το Μαντείο της Δωδώνης και στη σύγχρονη Χριστιανική λατρεία και να διατηρείται περισσότερο από 3000 χρόνια.

Η λατρεία των Ιερών Λειψάνων

Κατά τον H.W. Parke [3], «...έτσι η Σπάρτη, προσφυώς και πιθανόν με τη συμβουλή της Πυθίας, άλλαξε εντελώς την πολιτική της. Αντί να προσπαθήσει να κατακτήσει την Τεγέα και να προσαρτήσει τα εδάφη της, προσπάθησε να την κερδίσει με τη διπλωματία. Ισχυρίστηκαν ότι ανακάλυψαν μυστικά στην περιοχή της Τεγέας, τα κόκκαλα του ήρωα Ορέστη και με την ευχή του Απόλλωνα τα μετέφεραν στη Σπάρτη. Η παράξενη αυτή άποψη της απόκρυφης δυνάμεως της κρυμμένης στα σώματα νεκρών ηρώων ήταν πλατειά και έντονα αποδεκτή στην ελληνική πίστη, και οι Δελφοί συχνά έκαναν χρήση αυτής της ιδέας..."

Το Πνεύμα εν είδει περιστεράς

Και τελευταίο. Βλέπουμε και στον Χριστιανισμό, όπως και στον αρχαίο Ελληνικό κόσμο, προκειμένου να παρουσιάσουν το πνεύμα του Θεού, τον Θείο Λόγο, να καταφεύγουν στην εικόνα της περιστεράς.
        Στο Μαντείο της Δωδώνης, στη χρησμοδότηση, στο λόγο του Δία δηλαδή, εμφανίζονται να παίζουν κάποιο ρόλο και οι "πέλειες", που φώλιαζαν στα κλαδιά της Ιερός Φηγού. Όλοι την "πέλεια" την "περιστερά". Μερικοί διορθώνουν σε "περιστερά με σκούρο χρώμα, εξ ου και πελιδνός", και άλλοι σε «αγριοπερίστερα". Στην πραγματικότητα φαίνεται ότι τίποτε από όλα αυτά δεν συνέβαινε, αλλά απλούστατα "πέλεια" είναι η πέλεια, που μοιάζει με το περιστέρι στα μάτια ενός μη προσεκτικού παρατηρητή, ανήκει στην ίδια οικογένεια αλλά δεν είναι περιστέρι. Είναι ένα άλλο συγγενικό είδος πουλιού, η Columba Streptopelia, του ιδίου περίπου μεγέθους, αλλά πολύ πιο κομψό, με σταθερό μπεζ-γκρι χρώμα, που διακόπτεται από μια χαρακτηριστική μαύρη γραμμή στον τράχηλό του. Κάθεται και φωλιάζει πάνω σε ψηλά δέντρα, αντίθετα με το περιστέρι. Δεν διασταυρώνεται μ' αυτό, και τέλος έχει εκείνη τη χαρακτηριστική φωνή που έκαμε τον λαό να την αποκαλεί "δεκοχτούρα", και να εξηγήσει κάπως τη δοξασία των αρχαίων Σελλών ότι χρησμοδοτούσε και εκείνη, αντίθετα με το περιστέρι που περιορίζεται σ' ένα απλό γουργουρητό.
        Σε μια λαξεμένη πέτρα στα σκαλοπάτια του ναού της Ήρας στο Ηραίο του Άργους, εικονίζεται ανάγλυφο ένα πουλί. Ένας αρχαιολόγος μου είπε κάποτε ότι γενικά παραδέχονται ότι πρόκειται για την απεικόνιση του ιερού πουλιού της Ήρας, του κούκου. Αλλά όποιος θελήσει να υποβληθεί σ' ένα πραγματικά ευχάριστο περίπατο και να ανέβει τον λόφο όπου σώζονται τα ερείπια του ναού της Ήρας, θα διαπιστώσει, και χωρίς να είναι ορνιθολόγος ότι το παριστάμενο πουλί οπωσδήποτε δεν είναι κούκος, αλλά μάλλον "πέλεια", ή τουλάχιστον "περιστερά", το έμβλημα από τότε του θείου Λόγου.
        Το Ηραίον δεν είναι γνωστό αν λειτούργησε ποτέ ως μαντείο. Γνωστό ήταν το Ιερό του Πυθίου Απόλλωνα πάνω στη Λάρισα (Ακρόπολη) του Άργους. Αλλά η παράσταση της "πέλειας", της εικόνας αυτής του Θείου Λόγου, στα σκαλοπάτια του ναού της Ήρας, της γυναίκας του Δία, και μάλιστα σε σημείο τέτοιο που το μάτι του επισκέπτη να πρέπει να την δεί, μήπως έχει τη σημασία ότι και εκεί χρησμοδοτούσαν; Αλλά αυτό είναι θέμα αρχαιολόγου.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Jacques Bompaire, Abrégés de la vie de St. Symeon, Ελληνικά 13(1954), σ. 80. 
2. Α. Σιγάλα, Νικήτα αρχιεπισκόπου Θεσσαλονίκης, εις τα θαύματα του Αγίου Δημητρίου, ΕΕΒΣ (1936), σσ. 335-6. 
3. H.W. Parke, Ελληνικά Μαντεία, εκδ. Καρδαμίτσα, Αθήνα 1979, σ. 82.

[Δημοσιεύτηκε αρχικά στη Νέα Εστία (1/5/1989) με τον τίτλο "Ρίζες της Χριστιανικής στην Ελληνική λατρεία" και αργότερα στο Δελτίο Ιστορικών Μελετών Ναυπλίου, διορθωμένο και επαυξημένο].