Τάκης Μαύρος : Τοπωνυμικά Αργολίδας : Αρνάς, Αλογόμαντρα, Παπα-Φενάς

ΑΡΝΑΣ (Λιγουριό). Εις το υπ' αριθμ. 4(1983) φύλλο της εφημερίδας του Άργους Θάρρος είχε γραφτεί ότι το τοπωνύμιο του Λιγουριού Αρνάς ήταν ενδεχόμενο να προέρχεται από το όνομα του Φράγκου ΑΡΝΑ ΝΤΙ ΚΑΟ ΠΕΝΑ, ο οποίας περί το 1460 εμφανίζεται τιμαριούχος στην περιοχή της Αίγινας. Μεταγενέστερες όμως αναζητήσεις προσθέτουν νέα στοιχεία στην πιθανή προέλευση του τοπωνύμιου αυτού.
        Και πρώτον, θα πρέπει ίσως να παραμερισθεί η άποψη του Wasmer ότι τo ΑΡΝΑ προέρχεται από το σλάβικο war, εξ ου και warna, που σημαίνει ασβεστότοπος (Wasmer, 452). Γιατί στα ελληνικά γράμματα παρουσιάζεται πολύ νωρίτερα από την εμφάνιση των Σλάβων. Στον Όμηρο ήδη απαντούμε τπνμ. Άρνη στη Βοιωτία (Ιλ. Β, 507) και (Ιλ. Η, 9). Και Αρναίος: όνομα ήρωος (Οδ. Ρ, 5). Και στον ελληνικό χώρο εμφανίζεται διάσπαρτο το τοπωνύμιο ΑΡΝΑ ή άλλα με την ίδια ρίζα. Έτσι έχουμε: Άρνη στην Άνδρο, Αρνάς στην Άνδρο, ΑΡΝΑ στη Λακωνία, ΑΡΝΑΔΟΣ (ο) στην Τήνο, Αρναία στη Χαλκιδική, Άρνιθα στη Ρόδο. ΑΡΝΙΚΟΝ. στο Λασήθι.
        Αναφορικά με το ΑΡΝΙΚΑΤΑ της Κεφαλονιάς, νομίζω ότι εφ' όσον έχουμε τα ΑΡΝΑ δεν χρειάζεται να καταφύγουμε στην κάπως προβληματική ετυμολόγηση ΤΟΡΝΙΚΑΤΑ - ΤΑΡΝΙΚΑΤΑ - ΑΡΝΙΚΑΤΑ, που υποστηρίζει ο ακαδημαϊκός κ. Δ.Α. Ζακυθηνός [1].
        Το ΑΡΝΑ εμφανίζεται ως τοπωνύμιο και στον ιταλικό χώρο. ΑΡΝΑ σημαίνει προβατίνα, αρνάδα, αλλά και όρκος. «Αρνα = τον όρκον Κλαζομένιοι Ησύχιος».

ΑΛΟΓΟΜΑΝΤΡΑ. Νοτιοδυτικά του Άργους, λίγο δυτικότερα και ψηλότερα από το χωριό Ελληνικό, βρίσκεται ένα μικρό μοναστηράκι του Αγίου Νικολάου «της Μπούμπας», έτσι λέγεται η γύρω περιοχή.
        Η τοποθεσία όπου βρίσκεται η σπηλιά, τον χώρο της οποίας καταλαμβάνει το μοναστηράκι, λέγεται Αλογόμαντρα. Αλλά ούτε οι διαστάσεις του χώρου ούτε το επικλινές και ανώμαλο του εδάφους επιτρέπουν τη σκέψη ότι ήταν δυνατόν ποτέ να σταυλιστούν εκεί μέσα άλογα. Δεν μένει παρά να δεχθούμε την προέλευσή του τοπωνύμιου από το ΕΓΓΑΛΟΜΑΝΤΡΑ. Έτσι ονομάζουν στην Κρήτη το μέρος, όπου περιορίζουν τα ζώα, πρόβατα, γίδια, που έχουν γάλα, τα έγγαλα [2]. Για μια τέτοια χρήση φαίνεται περισσότερο κατάλληλη η μικρή αυτή σπηλιά. Τώρα, πώς από το Εγγαλόμαντρα έφτασε στο Αλογόμαντρα; Πιθανόν από Εγγαλόμαντρα > Γκαλόμαντρα > Γαλόμαντρα, που δεν σημαίνει τίποτα για τον κάτοικο της περιοχής και με αναγραμματισμό στο περισσότερο συγγενές και κατανοητό Αλογόμαντρα. Όπως πάνω κάτω ο Ελελίφασκος έγινε Φασκόμηλο.

ΠΑΠΑ ΦΕΝΑΣ. Ένας λοφίσκος της Άριας λέγεται «στου Παπα-Φενά». Το ορθόν όμως είναι «Μπαμπά Φενά», όπως αναγράφεται στο υπ' αριθμ. 10595 / 17-9-1848 συμβόλαιο του συμβολαιογράφου Ναυπλίας Αναστ. Κ. Ελαιώνος. Και προφανώς προέρχεται από το τουρκικό ΦΕΝΑ, που σημαίνει: κακός, αχρείος.
        «Στου κακόγεροιυ», λοιπόν, αν θέλουμε να κυριολεκτούμε, παραμερίζοντας το «Παπά Φονιά» του υπ' αριθμ. 10346 / 10-8-1848, και «Μπαρμπα Φαινά» του υπ' αριθμ. 10352 / 11-8-1848 συμβολαίων, γιατί το μεν Φαινά στα ελληνικά δεν λέει τίποτα, το δε «Παπά Φονιά» είναι τοσο δύσηχο, που ασφαλώς θα είχαν προσπαθήσει να το εξαλείψουν. Χωρίς βέβαια να αποκλείεται και το αντίθετο.

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. 1. Δ.Α. Ζακυθηνός, Κεφαλληνίας ιστορικά και τοπωνυμικά, ΕΕΒΣ, ΣΤ(1925), σ. 193.
2. 2. Ελευθ. Κ. Πλατακάκης, Ονόματα σπηλαίων της Κρήτης σχετικά με την ποιμενική ζωή, Ονόματα (ετησία επιστημονική έκδοστη της Ελληνικής Ονοματαλογικής Εταιρείας) 7 (1982), σ. 14.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 31/3/1986].