Τάκης Μαύρος : Τοπωνυμικά [Αρκαδίας] : Λεωνίδιον ή Ελωνίδιον ;

Η προέλευση της ονομασίας των περισσότερων τοπωνυµίων χάνεται στα σκοτεινὰ βάθη του χρόνου. Κάθε λαὸς που πέρασε απὸ το χώϱο αυτό άφησε ονομασίες που πολλὲς απ᾿ αυτὲς επέζησαν στους αιώνες, άλλες ξεχάστηκαν και άλλες µεταμφιέστηκαν, πήραν συνήθως αρχαιοπρεπή ονόματα ή άλλα τελείως ασήμαντα και μ᾿ αυτὸν τον τρόπο οι δυσκολίες για τον ακριβή προσδιορισμὀ µιας παλιάς τοποθεσίας ή ενὸς οποιουδήποτε άλλου σημείου πολλαπλασιάζονται.
        Παράδειγµα τὸ χωριὸ Μέρµπακα, γνωστό µόνο µε αυτή την ονομασία σ᾽ όσους ασχολούνται με τη βυζαντινή ιστορία, που πήρε το άχρωμο, άγευστο και άοσμο όνομα «Αγία Τριάς». Και για μεν το «Μέρμπακα», επειδή η βάπτιση είναι σχετικὰ πρόσφατη, θα πρέπει ίσως να γίνουν οι απαραίτητες ενέργειες για να ξαναπάρει την παλιὰ και διεθνώς πια καθιερωμένη ονομασία, για άλλες όμως πολιτείες, όπως το γειτονικό µας Λεωνίδιο ή Λενίδι, όπως ακούγεται απὸ τα στόµατα των ντόπιων, νοµίζω ότι έχει οριστικοποιηθεί πια η ονομασία και η αναζήτηση της προέλευσής της δεν έχει άλλο σκοπὸ απὸ την παρακολούθηση του μονοπατιού που ακολουθεί η γλωσσικὴ πορεία της µέσα στην ιστορία.
        Οι περισσότεροι απὸ τους Τσάκωνες και Τσακωνολόγους, που ασχολήθηκαν με αυτὸ το θέµα, συγκλίνουν στην υπόθεση πως το µικρὸ εκκλησάκι του Αγίου Λεωνίδου, που βρίσκεται στην παραλία, έδωσε το όνομά του στην πύλη του Λεωνιδίου, που τσακώνικα λέγεται ακόμη Αγελήδι. Στη γνώµη τους αυτὴ ενισχύονται απὸ την περικοπή που βρίσκεται σε χρυσόβουλο λόγο του αυτοκράτορος Ανδρόνικου Α΄ (1292/3) και στον οποίο λόγο μεταξύ των ορίων της µητροπόλεως Μονεμβασίας αναφέρεται και ο ναὸς του Λεωνίδου.
        Επειδὴ αυτὸ είναι µία υπόθεση και επειδή δυσκολεύοµαι να δεχθώ ότι το μικρὸ αυτὸ εκκλησάκι του γιαλού και όπου υπήρχε ήδη ο συνοικισμός της Πλάκας, έδωσε το όνομά του μετὰ 400 ή 500 χρόνια σε µια πολιτεία, το σημερινὸ Λεωνίδιο, που βρίσκεται σ᾽ απόσταση περίπου δέκα χιλιομέτρων απὸ τον ναό, νόµισα ότι το πεδίον είναι ελεύθερον και για άλλες ακόμη υποθέσεις άλλων, που δεν έχουν την τιµή να είναι ούτε Τσάκωνες ούτε Τσακωνολόγοι.
        Παίρνοντας, λοιπὸν, το «πισάχναρο» της ιστορίας, συναντούμε πρῶτα τον Σπύρο Λάμπρου να εκφράζει σε άρθρο του [1] το δισταγμὸ ότι «... ναὸς τοῦ ἁγίου Λεωνίδου, der spätere Leonidas, in Leonidion ver wanaelt wird, vermag ich nicht zu sagen» (περίπου: «... δεν µπορώ να πω ότι ο ναὸς του Αγίου Λεωνίδου, ο μετέπειτα Λεωνίδας, άλλαξε σε Λεωνίδιον»). Πιο κατηγορηµατικός παρουσιάζεται ο Pouqueville [2]: την πολιτεία αυτὴ, που την επισκέφθηκε στις αρχὲς του περασμένου αιώνα την αναγράφει ως Eleonition. Ακόμη παλιότερα, o χαρτογράφος Pieter van den Aa (1659 - 1733), στoν χάρτη του της Πελοποννήσου σημειώνει χωριὸ Elide στη θέση περίπου του σηµερινού Λεωνιδίου, μακρυὰ απὸ την παραλία.
        Σε συχνὲς επισκέψεις, που έχω κάµει σ᾽ αυτὴν την όμορφη κωμόπολη, είχα την ευκαιρία να ρωτήσω περισσότερους από τριάντα ντόπιους, επαΐοντας και µη, πώς προφέρουν στα τσακώνικα το Λεωνίδιο και πώς τον ναὸ του Αγίου Λεωνίδου. Στερεότυπα όλοι απάντησαν: «Αγελήδι» το πρώτο, και «Άη Λεωνίδα» το δεύτερο.
        Ας μου συγχωρηθεῖ λοιπὸν η υπόθεση μήπως και το Έλωνα και το Ελανίδιον έχουν κοινή την προέλευση απὸ το «a Elide» (: Η Ελίδι) και που πιθανὸν να σηµαίνει μικρὸ έλος, ελίδι(ον). Μην ξεχνούμε ακόμη ότι κατὰ το θρύλο που διατηρείται στους ντόπιους, μεταξὺ της θάλασσας και του µοναστηριού της Σίτζας (δυτικὰ του Λεωνιδίου) υπήρχε βάλτος και µέσα στα καλάμια κρυβόταν ένα µεγάλο φίδι ή δράκος, που το σκότωσαν οι Σπετσιώτες κλπ. Σήµερα, ο βάλτος έχει προσχωθεί, αλλὰ σε μερικὰ σημεία του κάμπου διακρίνονται ακόμη κάτι καλάμια.
        Η γνωστή μονή της Παναγίας της Έλωνας, που βρίσκεται µεταξὺ Λεωνιδίου καὶ Κοσμά, διατηρεί απὸ πολλὰ χρόνια, ίσως προ του σχηματισμού του συνοικισμού του Λεωνιδίου, ένα μετόχι στην έξοδο της πόλης προς δυσµάς, και είναι ενδεχόμενο και η Έλωνα και το μετόχι της Ελωνίδιον νὰ έχουν κοινή την προέλευση απὸ το «Ελίδιον».

ΣΗΜΕΙΩΣΕΙΣ

1. Σπ. Λάμπρου, Die Erste Erwahruz von Astros Leonidion und Aria, Byzantinische Zeitschrift 2 (1803), σ. 75.
2. Pouqueville, François Charles Hugues Laurent, Voyage dans la Grèce, Chez Firmin Didot, Paris 1820, σ. 266.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 23/6/1976].