Τάκης Μαύρος : «Άρτζι μπούρτζι και λουλάς»

Ο «χύδην όχλος», μιλώντας τη γλώσσα της μάνας του και χρησιμοποιώντας πολλές φορές ξενικές λέξεις γιατί τις άκουσε απ’ αυτήν, είναι συνεπέστερος από τους μορφωμένους στην ιδέα της συνέχειας και του σεβασμού στην παράδοση του λόγου. Ας προσπαθεί η Ακαδημία να «αποσκορακίσει βαρβάρους και ξενοφώνους λέξεις», σε πείσμα της ο λαός θα τις χρησιμοποιεί.
        Μια από αυτές είναι και η γνωστή σε όλους μας έκφραση «άρτζι μπούρτζι», που χρησιμοποιείται όταν πρόκειται να δηλωθεί μια μεγάλη ακαταστασία. Αλλά ίσως να μην είναι γνωστή σε όλους η προέλευσή της, γι’ αυτό ας μου επιτραπεί ν’ ασχοληθώ σήμερα μαζί της.
        Και πρώτα-πρώτα είναι λέξη αρμένικη και σημαίνει «ο προηγούμενος, ο προβαδίζων, ο πρόδρομος, ήταν δε το όνομα ενός μικρού «κυναρίου», που ανήκε σ’ έναν Αρμένιο επίσκοπο. Όταν ο επίσκοπος αυτός, στην αρχή της εβδομάδας που προηγείται της Αποκριάς, πήγαινε σε κάποιο χωριό, του ψόφησε ο σκύλος και: 

        … ο μυσαρός επίσκοπος τοις κούφοις Αρμενίοις
        νηστείαν επταήμερον νομοθετεί και πένθος
        ανάμνησιν ετήσιον τελεί τω κυνιδίω
        ήδη και κατεκράτησε παρ’ αυτοίς μέχρι δεύρο …

γράφει ο Λουκάς Χρυσοβέργης. Και ήταν άγρια εκείνη η νηστεία, μόνο ψωμί και νερό επτά ημέρες. Όσοι λοιπόν από τους Αρμένιους ακολούθησαν τις εντολές του επισκόπου εκείνου χαρακτηρίστηκαν από τους άλλους Ορθόδοξους αιρετικοί και τους δόθηκε το όνομα «αρτζιβούρτζιοι». Η αίρεση των Αρτζιβουρτζίων ή Αρτζιβουρίων λοιπόν.
        Αλλά τι σχέση μπορεί να έχει η ακαταστασία με τη νηστεία εις μνήμην του «κυνιδίου»; Θα το ιδούμε στο τυπικόν της μονής του Αγίου Μάμαντος της Κωνσταντινούπολης, όπου διαβάζουμε:

Κεφάλαιον ΙΘ’. «Περί του εσθίειν απαρητηρήτως τηρόν και ωά κατά πάσαν την πρωτοαποκρέω εβδομάδα δια την των Αρτζιβουρίων αίρεσιν συνεισέρχεσθαι καθ’ εκάστην εν τη Τραπέζη τους κηπουρούς, τους αμπελούς και πάντας απλώς άνευ των εξ έθους παρισταμένων».

Όπως βλέπουμε από όσα ακολουθούν κατόπιν, στην προσπάθεια να ξεχωρίσουμε από τους Αρμένιους, καθιερώθηκε στην εβδομάδα του πένθους για το «κυνίδιο», που αυτοί έφταναν στο χείλος του τάφου από την επταήμερη νηστεία, οι μοναχοί του Αγίου Μάμαντος μπορούσαν να «εσθίουν τυρόν και ωά ανενδοιάστως». Η καθιέρωση όμως να προσκαλούνται «εν τη πρώτη τραπέζη καθ’ εκάστην ανυπερθέτως … οι των αμπελώνων και των κήπων επιμελούμενοι συνάδελφοι ημών και πάντες οι λοιποί διακονηταί…», που ορίζεται από το τυπικό και για την εβδομάδα της Τυρινής, γίνονταν αφορμή για μεγάλη φασαρία και ακαταστασία στη σιωπηλή συνήθως αίθουσα της Τραπέζης των μεγάλων μοναστηριών. Φανταστείτε τι θα γινόταν όταν θα μαζευόταν όλο εκείνο το μελισσολόι των εργατών και «διακονητών, που συνήθως συντηρούσαν τα μοναστήρια, και μάλιστα χωρίς να παρίστανται ηγούμενοι και λοιποί αξιωματούχοι, οι κατ’ έθος παριστάμενοι».
        Έτσι, λοιπόν, παρέμεινε μνημείο στην ελληνική γλώσσα η έκφραση «άρτζι μπούρτζι». Συνήθως όμως την ακούμε συνοδευόμενη με την προσθήκη «… και λουλάς». Αλλά γι’ αυτό το τελευταίο αδυνατώ να έχω γνώμη. Αν κανένας από τους τυχόν αναγνώστες της στήλης αυτής ήξερε και ήθελε να προσθέσει κάτι, θα του ήμουν ευγνώμων.

= = =

Σχετικά με την προέλευση της έκφρασης «άρτζι μπούρτζι και λουλάς», ο καλὸς φίλος κ. Ν[εοκλής] Σαρρής (*) εἶχε τὴ καλωσύνη να μου στείλει τα παρακάτω, που ενώ εξηγούν τη λέξη, δεν βοηθούν στην κατανόηση της δυσκολοεξήγητης αυτής φράσης. Γράφει:

«Λουλάς, εκτὸς απὸ την ονομασία του γνωστού τµήµατος του ναργκιλὲ, λέγεται και το καϊµάκι του γάλακτος που το πρόσφεραν τυλιγμένο σε ρολό. Γνωστότατο έδεσμα τόσο στους Βυζαντινούς όσο και στους Οσμανούς. Συνήθως ο λουλάς αποτελεί το παρακολούθηµα του εκμέκ καταΐφι».

Θα μπορούσε άραγε να δοθεί η εξήγηση ότι «άρτζι μπούρτζι και λουλάς» σηµαίνει ακαταστασία και καλή ζωή; Ακαταστασία και φαγοπότι; Ίσως έγινε ένα βήμα, αλλὰ δεν έχει δοθεί µια λύση.

(*) τότε επιμελητὴς στην Πάντειο Σχολή και πλέον αείμνηστος Καθηγητής του Παντείου Πανεπιστημίου (σημ.τ.επιμ.).

[Το πρώτο μέρος δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση στις 23/3/1976 και η προσθήκη του. κ. Ν. Σαρρή στις 13/4/1976].

Τάκης Μαύρος : Διαλέξεις της Εφόρου Αρχαιοτήτων Αργολίδας κας. Ε. Πρωτονοταρίου – Δεϊλάκη στο Άργος και στο Ναύπλιο

Άργος

Την Κυριακὴ 22 Φεβρουαρίου [1976] δόθηκε στην αίθουσα του «Δαναού» [στο Άργος] μια πολὺ ενδιαφέρουσα διάλεξη απὸ την Έφορο Αρχαιοτήτων Αργολίδος κυρία [Ευαγγελία] Πρωτονοταρίου - Δεϊλάκη μὲ θέµα: «Το Άργος και η Αργολίδα στο φως των τελευταίων ανασκαφών». 

        Με ένα γλαφυρὸ τρόπο η ομιλήτρια, ξεκινώντας απὸ την ανάγκη της γνώσης της Ιστορίας για τη ζωή, προσπάθησε να φέρει το ευρὺ κοινὸ κοντὰ στις τελευταίες αρχαιολογικὲς ανακαλύψεις και τα νεότερα ιστορικὰ συμπεράσματα, στα οποία έχουν οδηγήσει οι ανασκαφὲς του Άργους και των Μυκηνών.

        Σύμφωνα με αυτές, η ζωὴ στο Άργος συγκεκριµένα ανάγεται σε χρόνους αρχαιότερους απὸ όσο ήταν µέχρι σήµερα παραδεκτό, φθάνει δηλαδὴ περίπου στα 10.000 χρόνια π.Χ. Το Άργος είναι η μοναδικὴ γνωστὴ ελληνικὴ - ίσως και παγκόσµια – πολιτεία, που έχει τόσο μακρύ και συνεχή βίο. Απὸ τα μακρυνὰ εκείνα χρόνια, διάφορα Ινδοευρωπαϊκὰ φύλα, ξεκινώντας απὸ τα ρωσικὰ οροπέδια, κατέβηκαν στον ελληνικὸ χῶρο, κατέλαβαν καὶ εγκατεστάθηκαν με τα κοπάδια τους και στη περιοχὴ του Άργους.
        Σε φωτεινὴ προβολὴ μας έδειξε τα πρῶτα και αρχαιότερα ελληνικὰ γράµµατα που βρέθηκαν χαραγμένα πάνω σε μια πέτρα, και τα χαράγµατα που με δυσκολία διακρίνονται στις όρθιες πλάκες που περιβάλλουν τους βασιλικοὺς τάφους των Μυκηνών. Έδειξε ακόµη μια απὸ τις αρχαιότερες παραστάσεις χαραγμένη πάνω σε πέτρα κι αυτή και που εικονίζει άνδρα έτοιμο να σκοτώση κάτι, ζώο ή άνθρωπο.
        Έκλεισε τη διάλεξή της η κ. Δεϊλάκη υπενθυμίζοντας στο ακροατήριο την ανάγκη όχι µόνο της γνώσης αλλὰ και της συμπάθειας στα αντικείµενα εκείνα που έρχονται στο φως της ημέρας με τη σκαπάνη του αρχαιολόγου και που αποτελοῦν τα στοιχεία πάνω στα οποία στηρίζεται η ιστορία του τόπου µας.

Ναύπλιο

Στην αίθουσα του «Παλαμήδη» [στο Ναύπλιο] έδωσε στις 3.3.76 μια πολὺ ενδιαφέρουσα διάλεξη η έφορος αρχαιοτήτων Αργολίδος κα. Ευαγγελία Πρωτονοταρίου – Δεϊλάκη με θέμα «Το Ναύπλιο υπό το φως των ανασκαφών». Πυκνὸ ακροατήριο παρακολούθησε τη διάλεξη και την προβολὴ των φωτεινών εικόνων που ακολούθησε και καταχειροκρότησε την εξαίρετο επιστήμονα και ομιλήτρια.
        Η κα. Δεϊλάκη, που ασχολήθηκε εκτεταμένα με το θρύλο του Ναυπλίου και του Παλαμήδη, συνέχισε με την ιστορία των αρχαιολογικών ανασκαφών απὸ το 1878 που άρχισαν μέχρι σήµερα. Για τις σύγχρονες ανασκαφὲς, που χρονολογούνται απὸ το 1969 και που ήταν το κύρ:ο θέµα, μίλησε διεξοδικότερα.
        Μίλησε για την ύπαρξη εγκαταστάσεων που διαπιστώθηκε πάνω στο λοφίσκο «Κουτσούρια», απέναντι απὸ το ΚΕΜ, για τα ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στα σπήλαια του λόφου της Ευαγγελίστριας - τα γνωστὰ ως «Λαγούµια» - τα οποῖα αναφέρει και ο Στράβων, για ίχνη οικισμού στην κορυφὴ του Παλαμηδιού και στην Καραθώνα. Αυτής της τελευταίας τα ευρήματα, κυρίως εργαλεία, ανεβάζουν την ύπαρξη ανθρώπινων όντων στην περιοχὴ Ναυπλίας μέχρι 40.000 χρόνια π.Χ.
        Ανέφερε το αποτύπωμα πέλµατος μαμοὺθ που διακρίνεται πάνω σ᾿ ένα βράχο σχηµατισµένο απὸ παγετώνα, κάτω στην παραλία της Αρβανιτιάς, και εν συνεχεία για τις υποβρύχιες αρχαιότητες, που διακρίνονται στο βυθὸ τοῦ Ναυπλίου αλλὰ κυρίως της Αρβανιτιᾶς. Εκεῖ διακρίνονται σε μικρὴ απόσταση απὸ την ακτὴ τα θεµέλια ενὸς μεγάλου οικοδομήματος, ανακτόρου ίσως ή ναού του Ποσειδῶνος και του οποίου τον κατοποντισμὸ απέδωσε στην έκρηξη του ηφαίστειου της Θήρας γύρω στα 1.500 π.Χ.
        Ακολούθησαν προβολὲς εγχρώμων διαφανειών, διαφόρων όπλων και ιατρικών εργαλείων, που βρέθηκαν στους τάφους της Ευαγγελίστριας κυρίως και που χρονολογούνται γύρω στο 1.500 π.Χ., καθώς επίσης και σε σειρά αγγείων της ίδιας περιόδου, που δείχνουν τη συγγένεια με αντίστοιχα της Κύπρου, και που μαρτυρούν ότι οι τότε κάτοικοι της Ναυπλίας, ναυτικοὶ κυρίως, είχαν ζωηρὲς εμπορικὲς συναλλαγὲς με την Κύπρο και την Αίγυπτο. Τα σχέδια, με τα οποῖα είναι διακοσµηµένα τα αγγεία αυτὰ, δείχνουν μια υψηλὴ αισθητικἠ στάθµη των κατασκευαστῶν τους. Τα περισσότερα απὸ τα αγγεία αυτὰ βρέθηκαν σπασμένα σ᾽ άπειρα κοµµατάκια και η συγκόλλησή τους είναι αξιοθαύμαστο έργο υπομονής και επιδεξιότητος του ειδικού κ. Δεϊλάκη.

[Δημοσιεύτηκε στην εφημερίδα του Άργους Αναγέννηση: η διάλεξη στο Άργος στις 6/3/1976 και η διάλεξη στο Ναύπλιο στις 23/3/1976].